ვინ არის სუბიექტი პოსტ-სიმართლის ეპოქაში?

     თანამედროვეობის კლინიკური და სოციალური პარადიგმის ანალიზი ცხადყოფს სუბიექტის სიმბოლური საყრდენების რადიკალურ ეროზიას, რაც პრაქტიკულად შეუძლებელს ხდის მის ორიენტაციას საკუთარ ეგზისტენციალურ სივრცეში.  დიდი სხვა (the Big Other, A)^[1], ე.ი. ტრადიციული სიმბოლური კანონი აღარ ფუნქციონირებს, როგორც აკრძალვა, შეზღუდვა და დაცვა. შესაბამისად, ის ვეღარ სთავაზობს სუბიექტს იმ საყრდენებს, რომელთა წინააღმდეგაც აქამდე  ნევროტული კონფლიქტი ყალიბდებოდა. დღევანდელი სუბიექტი თუ შეიძლება ასე ითქვას, განძარცვულია ყოველგვარი აკრძალვისგან და პირისპირ შესცქერის ჟუისანსს^[2], რომლისგან თავის დაცვაც მას არ შეუძლია.

   ჯერ კიდევ ფროიდიდან მოყოლებული, ვიცით, რომ ცივილიზაცია და ცივილიზაციური მორალი გულისხმობს გარკვეული შემაკავებელი სისტემის ჩამოყალიბებას, რომელიც ადამიანის ლტოლვებს ზღვარს უწესებდა. ლტოლვის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმით ადამიანი ადგილს მოიპოვებდა სოციუმში, რაც გარკვეულწილად საკუთარი თავის დაცვის საკითხსაც წარმოადგენდა. დღესდღეობით კი ამ ცივილიზაციური მორალის ნანგრევებზე ვდგავართ, სადაც გამქრალია ზღვარი სუბიექტის სურვილებსა და  საჭიროებებს შორის. ერთი შეხედვით ყველაფერი ნებადართულია, თუმცა შედეგად ვიღებთ არა კმაყოფილ, ბედნიერ, თავისუფალ, არამედ უფრო მეტად დაბნეულ, დეზორიენტირებულ და დეზინიბირებულ სუბიექტს. თამამად შეგვიძლია მივიჩნიოთ, რომ საქმე გვაქვს არა ერთეულ, ცალკეულ შემთხვევებთან, არამედ ეპოქის სიმპტომთან, სადაც სუბიექტის დეზორიენტირებულობა უნივერსალური მდგომარეობაა.

   ბუნებრივია ისმის კითხვა: როდის და როგორ მოხდა ის ფუნდამენტური გარდატეხა, რამაც შესაძლებელი გახადა სიმბოლური კანონების ამგვარი რყევა? ჟაკ-ალენ მილერი^[3] ამბობს, რომ ჩვენ სწორედ მაშინ დავკარგეთ ორიენტირები, როცა კომპასები მოვიპოვეთ, რაც იმას გულისხმობს, რომ მიწათმოქმედება ნაბიჯ-ნაბიჯ ჩაანაცვლა ინსდუსტრიულმა მექანიზმებმა. ნელ-ნელა გაბატონდა მეცნიერული დისკურსი, რომელმაც განდევნა ტრადიციული - სიმბოლურში მოხელთებული საზრისები, რომლებიც სუბიექტის ბუნებრივი ცხოველქმედების ციკლს შეადგენდა მისი ისტორიის მანძილზე. აქ მიწათმოწმედების ჩანაცვლება არ არის მხოლოდ ეკონომიკური პროცესი, არამედ ის არის სტრუქტურა, სადაც სუბიექტის მიმართება იყო განსაზღვრული ტკბობასთან. დაირღვა ბუნებრივი ციკლურობა ( ამ საკითხზე ფროიდიც საუბრობს “კულტურით უკმაყოფილებაში), ჩამოინგრა სუბიექტის რიტმი და ის შეტოვებულ იქნა ობიექტების პირისპირ, რომლებიც მას სთავაზობენ უწყვეტ დაკმაყოფილებას. ქრება აღმნიშვნელი, რომელიც ზომიერების მნიშვნელობებს მოიცავდა, რადგან ის, რაც მიწათმოქმედების ხანაში პროგნოზირებადი იყო, თანამედროვეობაში მოცემულია, როგორც მრავალ ობიექტთა წინასწარ არსებული სისტემა, რომელიც თავის მხრივ მთლიანად ქაოტური და დაუმორჩილებელია.

   მილერს შემოაქვს “ციური რეალურის” (Le Réel dans le ciel) თეზისი, რათა გასაგები გახადოს რადიკალური წყვეტის საკითხი ბუნებრივ სიმბოლიზმთან. ის თვლის, რომ მეცნიერულმა დისკურსმა და ტექნოლოგიურმა განვითარებამ რეალური მის კანონზომიერ ჩარჩოს გამოსტაცა და ხელოვნური პროდუქტების - არტიფიკატების სფეროს დაუქვემდებარა. ლაკანიანური რეალური კი იყო ის, რაც არის უცვლელი და კანონზომიერი, მაგ. სეზონების ცვლა, ისევე როგორც ციური სხეულების მოძრაობა^[4]. აქ სეზონური ცვალებადობა არის ის სიმბოლური კოორდინატები, რომელთა  საშუალებითაც სუბიექტი ეგზისტენციალური სტაბილურობის განცდას მოიპოვებდა. აქ დიდი სხვა სწორედ ამ კანონზმიერებაში იყო განსხეულებული და სუბექტს შეეძლო თავი ბუნების ნაწილად ეგრძნო, რადგან მისი სიმბოლური მიმართებები - დრო, შრომა თუ ტკბობა თავად ამ  ბუნების ნაწილს წარმოადგენდა. მილერი აქვე ამბობს, რომ “რეალური შთანთქავს ბუნებას” და “ბუნების  ჩანაცვლება ხდება რეალურის მეტაფორით”. როდესაც სუბიექტი ბუნების მეშვეობით თავის ადგილს პოულობდა სამყაროში, დღეს ეს ადგილი რეალურს უკავია. სწორედ ეს არის იმის მიზეზი, რომ წაშლილია ტკბობის ზღვარი. შედეგად ვიღებთ ჰიპერ - მოდერნულ ეპოქას, სადაც  ტექნიკურად ყველაფერი შესაძლებელია, მაგრამ არცერთ ხელოვნურ ობიექტს არ გააჩნია სიმბოლური ადგილი.

    - ” იყო კომპასის გარეშე, ნიშნავს თუ არა ეს ყოფნას დისკურსის გარეშე?” - სვამს კითხვას მილერი. შემდეგ კი პასუხობს, რომ  შესაძლებელია რაც ჩვენ ახლა ხელთ გვაქვს, ეს სხვა სახის კომპასია. საუბარია ობიექტ a -ზე^[5] ლაკანის X სემინარის მიხედვით, სადაც ობიექტი ჯერ კიდევ ორგანულად არის დაკავშირებული სუბიექტის ლიბიდინალურ ზონებთან: ხმასთან, მზერასა თუ სხეულის სხვა ეროგენულ ნაწილებთან. თანამედროვეობაში ობიექტი a აღარ არის მხოლოდ სუბიექტური დანაკარგის სიმბოლო, არამედ ის იქცა საბაზრო პროდუქტად, რომელიც მასობრივად იწარმოება სუბიექტის სურვილის მუდმივი პროვოცირების მიზნით. თუკი კლასიკური ნევროტული სუბიექტი მანიფესტირებული იყო მამის კანონით^[6], თანამედროვე სუბიექტი აღმოჩნდა ქაოტურ დინებებში, სადაც კაპიტალისტური დისკურსი თავად არის ახალი ტიპის ორგანიზაცია, რომელიც სუბიექტს არა კანონის, არამედ ტკბობის იმპერატივის გარშემო აერთიანებს. ზომიერება ნებისმიერი გაგებით, გაუქმებულია.

   თანამედროვეობაში, სადაც „დიდი სხვა“ აღარ არსებობს და სიმბოლური კანონი დასუსტებულია, ობიექტმა a - მ დაკარგა თავისი “არასპეკულარული“, ფარული ბუნება. თუკი ფინკის^[7] მიერ აღწერილ კლასიკურ ნევროზში ობიექტი a იყო ის, რაც სუბიექტს აკლია, დღესდღეობით  ის იქცა ობიექტად, რომელიც მას „ჯიბეში უდევს“ გაჯეტების, არტიფიკატების, მოხმარების საგნების სახით. ფროიდთან სიამოვნების პრინციპი იყო ჰომეოსტაზი, ზომიერება და წონასწორობა, ხოლო მის მიღმა არსებული სიკვდილის ლტოლვა - ზღვრების გადალახვა და განადგურება. ობიექტი a, როგორც სოციალური კომპასი, სწორედ ამ საზღვრების გადალახვისკენ უბიძგებს, ამიტომ სუბიექტი აღარ ეძებს აღიარებას სხვაში, არამედ ეძებს დაკმაყოფილებას ობიექტთან მიმართებაში. ფსიქოანალიზისთვის ეს ნიშნავს კლინიკური მიდგომის შეცვლას: ანალიტიკოსმა უნდა გაითვალისწინოს, რომ პაციენტი მოდის არა მხოლოდ სიმბოლური კონფლიქტით, არამედ ამ ახალი „კომპასის“ მიერ გამოწვეული დეზორიენტაციით. მილერისთვის ეპოქის კრიზისი არის არა წესრიგის არარსებობა, არამედ ახალი, საზღვრების არმქონე წესრიგის გაბატონება, რომლის ცენტრშიც ტკბობის ობიექტი დგას.

   თუკი ფროიდთან სუპერგო არის ამკრძალავი ინსტანცია, რომელიც მამის სიმბოლური ფუნქციის და შესაბამისად, კანონის გამტარია და სუბიექტთან აჩენს დანაშაულის განცდას აკრძალული სურვილების გამო, ლაკანთან სუპერგო არის უკიდურესად სასტიკი არა კანონის დაცვის საკითხში, არამედ  როგორც ტოტალური იმპერატივი ტკბობასთან მიმართებით. თანამედროვეობაში ის ვლინდება ბრძანების სახით, რომელიც აბსოლუტური ტკბობისკენ არის მოწოდებული. თუ სუბიექტი ადრე იმის გამო იტანჯებოდა, რომ აკრძალვის დარღვევას ვერ ბედავდა, ახლა იმის გამო იტანჯება, რომ ვერ აღწევს სიამოვნების იმ ზღვარს, რომელსაც სუპერეგო მისგან კატეგორიულად მოითხოვს. ეს დინამიკა მკაფიოდ ვლინდება სოციალურ ქსელებში, რომლებიც თავისი არსით უწყვეტი მზერის რეჟიმს წარმოადგენს, სადაც სუბიექტის თითოეული აქტივობა ოპტიმიზებულია ალგორითმთა მიერ იმისთვის, რომ მას მუდმივად მიეწოდებოდეს ისეთი ტიპის მასალა (content), რომელიც სხვა საკითხზე ყურადღების გადანაწილების საშუალებას არ მისცემს. სუპერეგო აქ გვევლინება, როგორც ტექნოლოგიური დიქტატი, განსხვავება მხოლოდ ის არის, რომ რეპრესია გამოწვეულია არა პეროსინიფიცირებული “დიდი სხვის” მიერ, არამედ ალგორითმთა სისტემის, მანქანური მოწყობილობების მიერ. სუბიექტი კი მყარად ინარჩუნებს ილუზიას, რომ თავადვე მართავს იმ ტექნოლოგიურ პროცესებს, რომელთა პროდუქტსაც სინამდვილეში თავადვე წარმოადგენს.

   სოციალური ქსელი შეიძლება შევადაროთ ციფრული სარკეების დარბაზს, სადაც სუბიექტი თავის ნარცისულ ხატს უსასრულოდ აშენებს, როგორც საკუთარი თავის სრულყოფილ ციფრულ ვერსიას. აქ მას არანაირი ნაკლი არ გააჩნია, ის იდეალურია. სუპერეგო ამ პროცესში წარმოდგენილია არა როგორც მორალური მსაჯული, არამედ როგორც დაუნდობელი ციფრული რეჟისორი, რომელიც არასდროს ჩუმდება და გამუდმებით ზღვარგადასულ ტკბობას (plus-de-jouir^[8]) მოითხოვს. სუბიექტი საკუთარი ნარცისული ხატის ტყვე ხდება იმდენად არის დაკავებული მხოლოდ მისი მოვლითა და სხვებისთვის ჩვენებით. ის საკუთარ თავს უკვე აღიქვამს იმ ალგორითმული სარკის მიერ დაბრუნებული პასუხით, რომლებიც მოწონებების და რეაქციების სახით ვლინდება. ეს პროცესი შეგვიძლია აღვწეროთ როგორც -  სინათლის სხივი, რომელიც უსასრულოდ მოძრაობს დუალურ, წარმოსახვით სარკეებში, სადაც “დიდი სხვა” - თავადაც სუბიექტური ნაკლის მქონე სტრუქტურა კი არ აბრუნებს პასუხს, არამედ მანქანური ციფრული ერთეული და რა თქმა უნდა, მასაც ასეთივე სრულყოფილების მანტია აქვს  მოსხმული. ამ ჩაკეტილ ჰერმეტულ სივრცეში სუბიექტი მხოლოდ თავის იდეალიზებულ ხატს ეყრდნობა, სადაც მანქანური “დიდი სხვა” სუბიექტს დაკმაყოფილებას ჰპირდება თუ ის ეცდება და უფრო მეტად შეეცდება გახდეს სრულქმნილი. თუმცა სუბიექტს აღარ ახსოვს, რომ ეს ხატი თავისი არსით ხელოვნურია, რომ ის გრძნობს კიდევ რაღაცას, რაც მას არასრულყოფილების განცდას უღვივებს და სწორედ ეს კონფლიქტი რეალობასა და ბრწყინვალე ციფრულ ნიღაბს შორის იწვევს ძლიერ შფოთვას, რაც მძიმე ტანჯვის წყარო ხდება.

   უკანასკნელი ონტოლოგიური ღერძი, რაზეც სუბიექტი თავისი არსებობის შემაგრებას ცდილობს, არის სხეული. დღედღეობით სხეული აღარ წარმოადგენს მხოლოდ ბიოლოგიურ მოცემულობას, ის იქცა ერთგვარი სიწმინდის ადგილად, სადაც ახალი რელიგიური მიმართება “ველნეს ინდუსტრიისა” ფრთებს შლის. გაუთავებელი დიეტური რეცეპტები, სულიერი თუ ფიზიკური ჰიგიენის პროტოკოლები და თვითკმარობისკენ მოწოდებები - დაწყებული დილის ეგზოტიკური რიტუალებით დამთავრებული ემოციური ოპტიმიზაციით, წარმოადგენს იმ ტოტალური სისტემის მახასიათებლებს, რომელიც სუბიექტის ყოველდღიურობას ჯანმრთელობის ტირანიის მსახურად აქცევს. ის მუდმივად მიუთითებს სუბიექტს, თუ საით უნდა მიმართოს თავისი ლტოლვები, რაც სინამდვილეში კაპიტალისტური დისკურსის უზადო მუშაობაა: აქ კეთილდღეობა პირდაპირპროპორციულია იმ ფინანსური სარგებლისა, რომელსაც გლობალური კორპორაციები იღებენ. სხეულებრივი პერფექციონიზმი იქცა ობსცენურ მოთხოვნად, რომელიც ჩაენაცვლა სიმბოლურ კანონს, ახლა „ჯანსაღი ცხოვრების“ დოგმატიზმი ხერგავს ყოველგვარ სივრცეს, სადაც შესაძლებელი იქნებოდა სინგულარული სურვილის გამოთქმა. ალგორითმული მექანიზმი დახვეწილი ცენზურის პრინციპით მუშაობს: თუ სუბიექტის პოზიცია საფრთხეს უქმნის სხვა მომხმარებელთა ტკბობის უწყვეტ ციკლს, მისი ხმა ხდება უხილავი. ეს არის ციფრული ექსკლუზია - სუბიექტი არ ისჯება პირდაპირ, ის უბრალოდ ქრება სხვათა თვალთახედვის არეალიდან, რაც თანამედროვეობის ყველაზე სასტიკი სიმბოლური სიკვდილია.

  სუბიექტურობის რღვევის სწორედ ამ კრიტიკულ წერტილში ჩნდება მოთხოვნა ფსიქოთერაპიული დახმარების თაობაზე. თანამედროვე ფსიქოთერაპიული დისკურსის მნიშვნელოვანი ნაწილი მოქცეულია “ეფექტიანობის” დიქტატის ქვეშ, სადაც პათოლოგია განიხილება როგორც მექანიკური ხარვეზი, ხოლო პაციენტი როგორც გაუმართავი მოწყობილობა. აქ თერაპია ხდება ისეთი ტიპის ხელოვნება, რომელიც სიმპტომს აქრობს რაც შეიძლება სწრაფად და ეფექტურად. თერაპიული კაბინეტიდან გამოსული სუბიექტი აუცილებლად და სასწრაფოდ ყველანაირი ადაპტაციური მექანიზმის გამოყენებით უნდა მოერგოს არსებულ სისტემას. სხეულებრივი სიჯანსაღის ტირანულმა ბრძანებებმა უცვლელად შემოაღწია კლინიკურ სივრცეში, სადაც პაციენტი იქცა მომსახურების შემკვეთად, ხოლო ფსიქოთერაპევტი - დაქირავებულ პერსონად, რომელიც მის მოთხოვნას აღასრულებს. ამგვარად, ფსიქოთერაპია ხდება “ველნეს - ინდუსტრიის” ლოგიკური გაგრძელება: აქ სხეულის ნაცვლად იწვრთნება ფსიქიკა სხვადასხვა აზროვნებითი შაბლონების მეშვეობით, რაც თავის მხრივ ნიშნავს ეგზისტენციალური კითხვებისა და  შფოთვის ჩახშობას. ასეთ პირობებში ფსიქოთერაპია აღარ არის სუბიექტის ეთიკური აქტი, არამედ ის იქცევა რეაბილიტაციის ცენტრად, რომელიც კვებავს ნარცისულ ილუზიას და სუბიექტს სიმბოლური კასტრაციის ნაცვლად (სადაც შესაძლებელი იქნებოდა ნაკლის აღიარება), ჰპირდება წარმოსახვით მთლიანობას.

   სწორედ აქ მინდა ხაზი გავუსვა ევალუაციის (შეფასების) ცნებას, რომელსაც ლაკანთან ბატონი აღმნიშვნელის  (Significant maître) - S1 პოზიცია უკავია. ის ცდილობს  რაოდენობრივად განსაზღვროს და გაზომოს ის, რაც თავისი არსით არ ექვემდებარება გაზომვას - სუბიექტის ჟუისანსი. ნეოლიბერალური დისკურსი ევალუაციის საშუალებით ახდენს სუბიექტის სტატისტიკურ დამუშავებას, აქცევს მას მონაცემად და ასე ცდილობს დაფაროს ის ფუნდამენტური ნაპრალი, რომელიც სიმბოლური ავტორიტეტის გაქრობამ დატოვა. ევალუაცია აქ არის ტექნოკრატიული მცდელობა, რომ გადამალოს რეალურის ქაოსი ციფრული და ბიუროკრატიული კონტროლით. საბოლოოდ, სუბიექტის ღირებულება განისაზღვრება იმით, თუ რამდენად ეფექტურად შეუძლია მას ტკბობა და სოციალური ფუნქციონირება. S1 აქ გვევლინება როგორც სუბიექტის დეზორიენტაციის პასუხი: მას მოუწოდებენ, თავად გახდეს საკუთარი თავის მბრძანებელი. თუმცა, ეს არის კიდევ ერთი ილუზია, რადგან თვითდახმარება სინამდვილეში არის ტკბობის იმპერატივის მორჩილება. სუბიექტი იძულებულია მუდმივად „განვითარდეს და გაუმჯობესდეს”, რაც ნამდვილად არ არის გათავისუფლება.

   ლაკანიანური ფსიქოანალიზის უნიკალურობა სწორედ ამ ყოვლისმომცველი ეფექტურობის უარყოფას გულისხმობს, რაც თავის მხრივ სტუქტურულ მარცხს გულისხმობს. ეს იმას ნიშნავს, რომ რეალურში კანონი არ მოქმედებს და სუბიექტის ყოფიერება დაფუძნებულია ფუნდამენტურ შეუძლებლობაზე, რომელსაც ვერანაირი მეცნიერული ცოდნა ვერ ამოავსებს. თუკი მეცნიერება სიმპტომს განიხილავს როგორც ბიოლოგიურ დარღვევას (disorder), რომელიც უნდა გამოსწორდეს, ფსიქოანალიზი მასში ხედავს შენიღბულ სიმართლეს და სუბიექტის ერთადერთ საყრდენს რეალურთან შესახვედრად. ლაკანიანელი ფსიქოანალიტიკოსი არ ცდილობს შეავსოს ანალიზანტის სიცარიელე მზა მნიშვნელობებით, ან საკუთარი ავტორიტეტით. ანალიზი აქ არის პროცესი, სადაც ინტერპრეტაციას გააჩნია არა სემანტიკური ახსნა, არამედ ის არის გადამკვეთი, ხელშესახები წერტილი რეალურში. ანალიტიკოსის პოზიცია სრულად უარყოფს საბაზრო მოთხოვნებს და ორიენტირებს იმგვარად, რომ სუბიექტმა შეძლოს თავის რეალურთან თანაარსებობა და მასზე პასუხისმგებლობის აღება. ანალიტიკოსის ადგილი სრულად დაცლილია ჭეშმარიტების ყოველგვარი მიკერძოებისგან, რათა შენარჩუნებულ იქნას ანალიტიკური აქტი, რათა სუბიექტმა შეძლოს გადასვლა წარმოსახვითი იდენტიფიკაციებიდან თავისი სინთომის^[9] აღიარებამდე.

    ფსიქოანალიზის, როგორც მეთოდის უნიკალურობა ვლინდება მის უნარში, შექმნას სივრცე, სადაც ცივილიზაციის დისმორფული ძალები დისკურსულ ჩარჩოში მოაქციოს. თანამედროვეობაში, სადაც სიმბოლური კომპასები დაკარგულია, ფსიქოანალიზი ხდება სიმბოლური წესრიგის უკანასკნელი თავშესაფარი. ის არის საშუალება იმისთვის, რომ ობიექტმა  a - მ დაკარგოს თავისი ტირანული ბუნება და იქცეს სუბიექტის სურვილის უნიკალურ მიზეზად, რაც მას მისცემს უფლებას იყოს “დისფუნქციური” და თავისუფალი ევალუაციის ტოტალური კონტროლისგან. ანალიზის მიზანს არ წარმოადგენს სუბიექტის „შეკეთება“ ან მისი ადაპტაცია სოციალურ მოთხოვნებთან, არამედ მისი მიზანია სინთომის კონსტრუირება, იმ უნიკალური გზის პოვნა, რომლითაც სუბიექტი გაუძლებს რეალურს. ეს არის მეთოდი, რომელიც სუბიექტის თავისუფლების უკანასკნელ საყრდენად რჩება იმ სამყაროში, სადაც ყველაფერი მეცნიერული ცოდნის ტირანიას ექვემდებარება.

^[1] დიდი სხვა არის ის ენობრივი, კულტურული და სოციალური სტრუქტურა, რომელშიც სუბიექტი იბადება.

^[2] ჟუისანსი (ფრანგ. Jouissance) ლაკანთან აღნიშნავს პარადოქსულ ტკბობას, რომელიც სიამოვნების პრინციპის მიღმაა. თუკი სიამოვნება არის მისწრაფება დაძაბულობის შემცირებისა და ჰომეოსტაზისკენ, ჟუისანსი არის ჭარბი, ხშირად მტკივნეული დაკმაყოფილება, რომელიც დაკავშირებულია რეალურის რეგისტრთან. ეს არის ტკბობა, რომელიც მასიურია და არ არის სტაბილიზირებული, გაფილტრული მამის სახელის, როგორც სიმბოლური ოპერატორის მიერ.

^[3] (Jacques-Alain Miller, დ. 1944) — ფრანგი ფსიქოანალიტიკოსი, ჟაკ ლაკანის სემინარების ოფიციალური რედაქტორი და მისი ინტელექტუალური მემკვიდრეობის გამგრძელებელი.

^[4] ლაკანი მიუთითებს ციური სხეულების დუმილზე მეორე სემინარში და სვამს რიტორიკულ კითხვას:  “რატომ არ ლაპარაკობენ პლანეტები?”, რაც თავის მხრივ, მიანიშნებს სიმბოლური კანონის ბუნების აბსოლუტურობას, რომელიც გამორიცხავს ყოველგვარ ნაკლს სუბიექტთან  და სამყაროს სიმბოლურ ჰერმეტულობას ანიჭებს.

^[5] ობიექტი ა (objet petit a) — ჟაკ ლაკანის მიერ შემოტანილი ცენტრალური ცნება, რომელიც მეათე სემინარში („შფოთვა“, 1962-1963) წარმოდგენილია, როგორც რეალურის ნარჩენი, რომელიც სუბიექტთან ზედმეტად მიახლოებისას წარმოქმნის შფოთვას.

^[6] მამის კანონი (Le Nom-du-Père) — სიმბოლური ფუნქცია, რომელიც ზღუდავს დედის სურვილს და სუბიექტს ენობრივ წესრიგში აფუძნებს. იგი წარმოადგენს ჟუისანსის შემაკავებელ მექანიზმს და უზრუნველყოფს „დიდი სხვის“ სტაბილურობას სოციალურ რეალობაში.

^[7] ბრიუს ფინკი (Bruce Fink, დ. 1956) — ამერიკელი ფსიქოანალიტიკოსი, ჟაკ ლაკანის ნაშრომების ავტორიტეტული მთარგმნელი და მკვლევარი.

^[8] კიდევ მეტი ტკბობა: ეს არის ტკბობის ისეთი ფორმა, რომელიც კი არ აკმაყოფილებს სუბიექტს, არამედ პირიქით - უფრო მეტი დაკმაყოფილების სურვილს უჩენს. თანამედროვეობაში ეს ყველაზე კარგად ჩანს გაჯეტებზე დამოკიდებულებაში: სუბიექტი მუდმივად მოიხმარს ინფორმაციას ან საგნებს არა იმიტომ, რომ ისინი სჭირდება, არამედ იმიტომ, რომ თავად მოხმარების პროცესია საოცრად მიმზიდველი და უსასრულო.

^[9] სინთომი (Sinthome): „სიმპტომის“ არქაული მართლწერა, რომელიც ლაკანმა XXIII სემინარში სიმპტომის იმ რეალური ბირთვის აღსანიშნავად შემოიტანა, რომელიც ინტერპრეტაციას არ ექვემდებარება და სუბიექტის ტკბობის უნიკალურ გზას წარმოადგენს. ბორომეულ კვანძში ის ასრულებს მეოთხე რგოლის ფუნქციას, რომელიც სიმბოლურ, წარმოსახვით და რეალურ რეგისტრებს აერთიანებს  მამის სახელის ფუნქციური დეფიციტის პირობებში. ანალიზის მიზანი ამ დროს არის არა სიმპტომის გაუქმება, არამედ სუბიექტის იდენტიფიკაცია თავის სინთომთან, როგორც რეალურთან გამკლავების ერთადერთ საყრდენთან.

 ბიბლიოგრაფია:

●      Freud, S. (1908). ‘Civilized’ Sexual Morality and Modern Nervous Illness.

●      Freud, S. (1920). Beyond the Pleasure Principle.

●      Freud, S. (1930). Civilization and Its Discontents.

●      Lacan, J. (1954–1955). The Seminar of Jacques Lacan, Book II: The Ego in Freud's Theory and in the Technique of Psychoanalysis.

●      Lacan, J. (1962–1963). The Seminar of Jacques Lacan, Book X: Anxiety.

●      Lacan, J. (1972–1973). The Seminar of Jacques Lacan, Book XX: Encore.

●      Lacan, J. (1975–1976). The Seminar of Jacques Lacan, Book XXIII: The Sinthome.

●      Fink, B. (1997). A Clinical Introduction to Lacanian Psychoanalysis: Theory and Technique.

●      Miller, J.-A. (2004). A Fantasy.