დაბრუნება ფროიდთან - ჟაკ ლაკანი, ფრანგული სკოლა და მისი მნიშვნელობა მოდერნულობის კონტექსტში

ფროიდი და მისი მნიშვნელობა

ლაკანი საკუთარ სწავლებას გასული საუკუნის 50-იან წლებში იწყებს  ფროიდის ტექსტებთან დაბრუნების მოწოდებით და ამავე დროს ემიჯნება ეგო-ფსიქოლოგიას. მისი მიზანია ფროიდიანული აღმოჩენისა და ფროიდის შემოქმედების ხელახალი გააზრება, ზოგიერთ შემთხვევაში ლინგვისტიკისა და ანთროპოლოგიის, ისევე როგორც სტრუქტურალიზმის პრიზმიდან.

სწორედ ამ მიზეზით დასაწყისისათვის ვისაუბრებ  ფროიდიანული აღმოჩენის მნიშვნელობაზე ჩვენი პროფესიისა და კვლევის ობიექტის დაფუძნების საქმეში და ამის შემდეგ სქემატურად ჩამოვთვლი ლაკანის წვლილს ფსიქოანალიზში, რომელიც ამავე დროს წარმოადგენს ფროიდიანული კვლევისა და ძიების თეორიულ-კლინიკურ გაგრძელებას.

ფროიდის შეხვედრა ჰიპნოზთან და ისტერიასთან გადამწყვეტ მნიშვნელობას იძენს თავდაპირველად მეთოდის, ე.ი. ფსიქიკური  პროცესების, ნორმისა და პათოლოგიის კვლევის მეთოდის აღმოჩენის საქმეში. თავიდან სიმპტომი, როგორც ფენომენი ფროიდისთვის წარმოადგენს გამოცანას, ენიგმას, რომლის მიღმაც ის 1890-იან წლებში განჭვრეტს არა მხოლოდ მნიშვნელობებსა და საზრისს, არამედ ფორმირებისა და მოქმედების მკაცრად დეტერმინირებულ კანონზომიერებებს.

ფროიდი პაციენტების მოსმენას იწყებს. თავისუფალი ასოციაციების მეთოდი პაციენტებთან და ამავე დროს ფროიდის თვითანალიზი საბოლოოდ განაპირობებს არაცნობიერის აღმოჩენას,  არა როგორც ცნობიერების თვისებას მოკლებული ირაციონალური და დემონური ძალის, რომელიც ფროიდამდე მისტიფიკაციების წყარო იყო, არამედ როგროც ჭეშმარიტი ფსიქიკური რეალობის, რომელსაც ცხოველქმედების საკუთარი კანონზომიერებები და მექანიზმი გააჩნია.

ფროიდი ამ მექანიზმს, ისევე როგორც ფსიქიკურ ძალთა თამაშს აღმოაჩენს სიზმრების, მცდარი ქმედებების, მახვილსიტყვიერების, სიმპტომისა და ადამიანთან შემოქმედებითი აქტივობის მიღმა. ამ აღმოჩენასთან ერთად ფროიდი განსაზღვრავს ფსიქოანალიზისა და ფსიქოლოგიის კვლევის ობიექტს ერთხელ და სამუდამოდ, იმდენად რამდენადაც დაადასტურებს სიმპტომისა და ფსიქიკური ტანჯვის ფსიქიკურ დეტერმინაციას და ამ აქტით ის ფსიქოანალიზისათვის გამოათავისუფლებს კვლევისა და პრაქტიკის ავტონომიურ ტერიტოირიას, დამოუკიდებელს მედიცინის,  ფილოსოფიისა და რელიგიისაგან. მოქმედების ამ ტერიტორიას შეიძლება ვუწოდოთ ფსიქიკურის სფერო, ან სხვაგვარად არაცნობიერი.

ფროიდიანული აღმოჩენის შემდეგ ფსიქიკური ცხოვრების ნეირობიოლოგიურ კაუზალობაზე რედუქცია თეორიულად შეუძლებელი ხდება, იმდენად რამდენადაც ფროიდის გენია განჭვრეტს, რომ სიმპტომი ფსიქიკური და ამავე დროს სიმბოლური კონფლიქტის შედეგია, სადაც სიტყვას, რეპრეზენტაციას, სიმბოლიზაციას წამყვანი და მადეტერმინირებელი ძალა ენიჭება, ხოლო ფსიქიკას გააჩნია სტრუქტურა, რომელიც ინვესტირებულია ლტოლვით, როგორც ინსტინქტის ბიოლოგიური ცნებისაგან განსხვავებული ფსიქიკური ენერგიით.

სიმპტომის ფსიქოგენეზი პირდაპირ არის დაკავშირებული განდევნასთან, ან უფრო ზუსტად წყვეტასთან, რომელსაც სუბიექტი პირველად ობიექტთან განიცდის, ისევე როგორც იმ მექანიზმებთან, რომელსაც ის უწოდებს პირველად პროცესებს, რაც განდევნილი არაცნობიერი შინაარსების, გამოცდილებისა თუ ლტოვლების ფსიქიკურ, ე.ი. არაცნობიერ ფორმაციებად გარდაქმნას უდევს საფუძვლად.

ფროიდისთვის ნორმასა და პათოლოგიას შორის განსხვავება რაოდენობრივი და არა თვისობრივია. ამ აღმოჩენით ის მედიცინისა და ფსიქიატრიისათვის დღემდე არსებულ დიქოტომიას ნორმასა და პათოლოგიას შორის, დაავადებულსა და ნორმალურს შორის, საბოლოოდ აღმოფხვრის.

სექსუალობის კონცეპტი ფროიდისთვის არ წარმოადგენს თეორიას ბიოლოგიური ინსტინქტის შესახებ. ფასდაუდებელია ფროიდის ეს აღმოჩენაც, რომლის მიხედვითაც ადამიანთან სექსუალობა სრულიად დენატურალიზირებული ფორმით ავლენას თავს, რომელიც კონსტრუირებულია არა ბიოლოგიურ მიზანშეწონილობაზე და პროკრეაციის მიზანზე, არამედ კონსტრუირებულია ფანტაზმზე, რომლის ბუნებაც ინცესტუალურია, ოიდიპოსით დაღდასმული ან პერვერსიული; ოიდიპოსით, რომელიც სხვა არაფერია თუ არა კულტურის სუბიექტის ქრონიკული უკმაყოფილება, ვინაიდან ოიდიპოსი სექსუალობას, კასტრაციას, აკრძალვას, სიკვდილსა და შეუძლებლობას განუყოფლად აკავშირებს ერთმანეთთან.   

არა არსებობს სოციალური მეცნიერების არც ერთი სფერო, რომელზეც გავლენა არ მოეხდინა ფროიდს; ფილოსოფიაზე, ანთროპოლოგიაზე, ისტორიაზე და სოციოლოგიაზე, პედაგოგიკასა თუ ლიტერატურაზე.

ფროიდიანულმა არაცნობიერმა, ე.ი. ფსიქოანალიზმა სოციალურ მეცნიერებებში დაიკავა ღირშესანიშნავი ადგილი, მაგრამ ის უბრალოდ კი არ დაემატა აღმოჩენებს, კი არ გახდა მათი ბუნებრივი ნაწილი, არამედ დაიკავა ადგილი იქ სადაც მეცნიერებაში ვაწყდებით დეფიციტს სუბიექტისა და მისი არაცნობიერის გათვალისწინების ნაკლს. ფსიქოანალიზი იკავებს ადგილს იქ სადაც კულტურაში ვაწყდებით ხვრელს, ბზარს, ზოგიერთ შემთხვევაში იქ სადაც კულტურა განიცდის მარცხს, მაგალითად ომის დროს. გარდა თანატოსისა, ვინაიდან ომი ვახსენეთ,  ცხადია მეორე ლტოლვა, უკიდურესად რთული სტრუქტურის მქონე ადამიანთან, სექსუალობა აგრეთვე ხელიდან უსხლტებოდა სოციალურ მეცნიერებებს, ისევე როგორც კულტურას, რომელიც დეტერმინირებული იყო ამ ლტოლვით მისი მუდმივი უარყოფისა და რეპრესიის კვალობაზე.  სწორედ ამიტომ ფსიქოანალიზის ჩაწერა სოციალურ მეცნიერებათა შორის, როგორც ერთ-ერთი დისციპლინის სხვების გვერდით, ყოველთვის  პრობლემატური იყო.

ხშირად გვსმენია, რომ ფროიდი ადამიანთან ფსიქიკურ პროცესებს, ნორმასა და პათოლოგიას შიდაფსიქიკური კონფლიქტის ტერმინებში განიხილავს, რაც მისი მეტაფსიქოლოგიის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანია ნაწილია, მაგრამა ამავე დროს უნდა ითქვას, რომ ფროიდიანული აღმოჩენა უფრო მეტს ამბობს, ვიდრე ფსიქონევროტული კომფლიქტის შედეგად წარმოქმნილი ფსიქოპათოლოგიები შეიძლება იყოს.

ფროიდისთვის სუბიექტი  შინაგანად დივიზირებულია, შინაგანად დაყოფილი, რაც ამავე დროს განაპირობებს მის ტრაგიკულ ბედს, მისივე სიტყვები რომ მოვიშველიოთ, დასჯერდეს არა სრულ ბედნიერებასა და დაკმაყოფილებას, არამედ მოკრძალებულ, კომპრომისულ ვერსიებს ორდინალური წუხილისა ტანჯვის ექსტრაორდინალურ ფორმებთან მიმართებაში. სწორედ აღნიშნული გარემოება უშლის ხელს ფსიქოანალიზს გახდეს ბაზრის ფსიქოლოგიისა და პოზიტივისტური დისკურსის ნაწილი დღეს, რაც ცხადია ფსიქოანალიზის უპირატესობად შეიძლება ჩაითვალოს.  ეს დივზია, შინაგანი დაყოფა, არის ფასი, რომელიც უნდა გადაიხადოს სუბიექტმა იმისათვის რომ გახდეს კულტურისა და ცივილიზაციის ნაწილი, თუმცა ამავე დროს, სრულიად პარადოქსულად, ფსიქოანალიზი ცდილობს შეამციროს ეს კონფლიქტი და მხარი დაუჭიროს სურვილს ანალიზანტთან, რომელიც ამავე დროს კულტურის სუბიექტთან, ლაკანი იტყოდა მოლაპარაკე არსებასთან, შინაგანი კონფლიქტის მთავარ მიზეზსაც წარმოადგენს. ეს დივიზია, კონფლიქტი განიცდის მობილიზაციასა და გამწვავებას ანალიზის დროს ტრანსფერში და ექვემდებარება დიალექტიკის პროცესს ენაში სადაც ხდება თავისუფლების იმ თუნდაც მცირე მაგრამ მნიშვნელოვანი ნაწილების  მოპოვება, რომელიც აუცილებელია მეტ-ნაკლებად სრულფასოვანი ცხოვრებისათვის. სურვილისა და ლტოლვის შებოჭვა ნაკლებად მძიმე ხდება, აკრძალვები ნაკლებად მაინჰიბირებელი და ეს მხოლოდ თავისუფლება კი არ არის, არამედ პასუხისმგებლობაც, რომელსაც სუბიექტი ანალიზის შემდეგ საკუთარ თავზე იღებს; სხვაგვარად თუ ვიტყვით, ქრონიკულ ბრალის გრძნობას წარმოსახვითის რეგისტრში, პასუხისმგებლობის გრძნობა ანაცვლებს, რომელსაც სუბიექტი ფანტაზმების უსიერი ტყიდან გამოყავს, რათა ის ენობრივი და კულტურული წესრიგის უფლებამოსილი თანამონაწილე გახდეს.  

ჟაკ ლაკანი და მისი წვლილი - სქემატური მიმოხილვა

ჟაკ ლაკანი ფსიქოანალიზი ფსიქოზების კვლევის გავლით აღმოაჩენს, როგორც ფსიქიატრი. 32 წლის ასაკში, 1932 წელს სადოქტორო დისერტაციას პარანოიის ერთი შემთხვევის ანალიზს უძღვნის და ამავე წელს იწყებს პირად ანალიზს. განსხვავებით ფროიდისაგან, რომელიც  არაცნობიერი ფსიქიკური ცხოვრების ცხოველქმედების პრინციპებს ნევროზის კვლევეის გავლით აღმოაჩენს ლაკანი ფროიდიანული კონცეპტების, განსაკუთრებით კი ნარცისიზმის, ეგოსა და არაცნობიერის სტატუსს ფსიქოტური სტრუქტურის პაციენტებთან იკვლევს.

ამ კლინიკური და თეორიული სამუშაოს შედეგია 1936 წელს სარკის სტადიის კონცეპტის შემოტანა ფსიქოანალიზში, რომელმაც დასრულებული სახე 1949 წლისთვის მიიღო.

ჟაკ ლაკანი ფსიქოანალიზის ისტორიაში ერთ-ერთი უკიდურესად ნაყოფიერი მოაზროვნეა, რომელმაც ფსიქოანალიტიკური თეორია არა მხოლოდ გაამდიდრა კლინიკური თუ თეორიული კონცეპტებით, არამედ ისევე როგორც მელანი კლაინმა და ვინიკოტმა, მნიშვნელოვნად შეცვალა უკვე დაფუძნებული თეორიული ნაგებობის სტრუქტურა. ლაკანის დამსახურება ფსიქოანალიზში მხოლოდ ახალი კონცეპტუალური სისტემის ჩამოყალიბებაში არ გამოიხატება; ის იყო ფროიდის ერთ-ერთი ყველაზე დაკვირვებული მკითხველი ფსიქოანალიტიკოსთა შორის, რომელიც ისეთ ფუნდამენტურ ფროიდიანულ კონცეპტებს, როგორიც არის არაცნობიერი, ლტოლვა, განმეორება (რეპეტიცია), ტრანსფერი, ოიდიპოსის კომპლექსი, ნარცისიზმი და სხვა კვლავ დაუბრუნდა რათა მაქსიმალურად ამოეწურა ამ კონცეპტთა თეორიულ-კლინიკური პოტენციალი და ხელახალი ანალიზისათვის დაექვემდებარებინა ისინი.

„მე ვარ ის ვინც წაიკითხა ფროიდი“ ამბობდა ლაკანი.

ჟაკ ლაკანი ფრანგულ ფსიქოანალიტიკურ სკოლაში მომხდარი განხეთქილების (1953 წ) შემდეგ აქტიურად მოუწოდებს ფსიქოანალიტიკოსებს დაუბრუნდნენ ფროიდის ტექსტებს, რასაც თავად ლაკანი ფროიდთან დაბრუნებას უწოდებს. ის ფროიდის ტექსტებს აანალიზებს, ასე ვთქვათ, თავიდან. ლაკანის დამოკიდებულება ფროიდის ტექსტებისადმი საკმაოდ ორთოდოქსულია. გარდაცვალებამდე რამდენიმე დღით ადრე ლაკანი საკუთარ მოსწავლეებსა და კოლეგებს ეტყვის: „პირადად მე ფროიდიანელი ვარ, თავად გადაწყვიტეთ თუ გსურთ, რომ ლაკანიანელიც იყოთ“. 

1953 წელს ლაკანი იწყებს სწავლებას, რომელსაც საჯარო სემინარების სახე აქვს. ლაკანის სემინარები, არა მხოლოდ ფსიქოანალიტიკურ, არამედ საფრანგეთის ინტელექტუალურ წრეებში ძლიერ ინტერესს აღძრავს. ლაკანი ერთ სასემინარო კურსს, უძღვნიდა ერთ რომელიმე ფუნდამენტურ საკითხს ფსიქოანალიზში. 1953 წლიდან 1979 წლამდე ლაკანმა 25 სასემინარო მაგისტრალური კურსი წაიკითხა, რაც მოიცავდა 26 წლიან დაუღალავ მუშაობას სხვადასხვა ჯგუფებთან სემინარების ფარგლებში. სემინარებზე ლაკანი ფროიდის ტექსტების კლინიკურ, თეორიულ და ფილოსოფიურ გადამუშავებას ახდენს. 1953 წელს ის სემინარებს კითხულობს სენტ-ანის ფსიქიატრიული დაწესებულების ფარგლებში (სადაც ის უძღვებოდა პაციენტის კლინიკურ პრეზენტაციებს, როგორც ფსიქიატრი), შემდგომში პარიზის უმაღლესი ნორმალური სკოლის დიდ ამფითეატრში ულმის ქუჩაზე და ბოლოს სორბონას უნივერსიტეტსა და საფრანგეთის კოლეჯში.

არაცნობიერი და ენა

ჟაკ ლაკანის ფუნდამენტური პოსტულატის მიხედვით „არაცნობიერი სტრუქტურირებულია როგორც ენა“. ლაკანი ეფუძნებ ლინგვისტიკას, კერძოდ კი სოსურისა და იაკობსონის შრომებს, ისევე როგორც სტრუქტურალისტურ ანთროპოლოგიასა და განსაკუთრებით კლოდ ლევი-სტროსის კვლევებს ადამიანთა საზოგადოების მოწყობისა და სტრუქტურაციის შესახებ, ისევე როგორც ფროიდის ტოტემსა და ტაბუს.

ლაკანისთვის არაცნობიერი არ არის ირაციონალური ბუნების, სტიქიური ბუნების ძალა, რომელიც მხოლოდ ფსიქიკური ეკონომიისა და დინამიკის ტერმინებში შეიძლება განიხილებოდეს. ის არ არსებობს ენის გარეშე, უფრო მეტიც ენა აფუძნებს არაცნობიერს, როგორც სიმბოლურის რეგისტრი, რომელსაც შემოაქვს წყვეტა, გახლეჩა სუბიექტსა და პირველად ობიექტს შორის, წყვეტა, რომელიც მხოლოდ სიტყვაში, ენაში შეძლება იყოს სიმბოლიზირებული. სხვაგვარად ლაკანისთვის არ არსებობს ფსიქიკურის ცნება, ე.ი. არაცნობიერი ენის გარეშე, ან ენამდე, როგორც ფორმაცია, რომელიც შეიძლება წინ უსწრებდეს მას. ბავშვი, იქამდე ვიდრე ლაპარაკს დაიწყებს, არის ნალაპარაკები სხვის მიერ; ე.ი. ბავშვი ენობრივ გარემოში იბადება, გარემოში, რომელის ფარგლებშიც ის იკავებს განსაკუთრებულ ადგილს დედისა და მამის ფანტაზმში და ნომინირებულია როგორც სახელისა და გვარის მქონე, ენაში აღიარებული სუბიექტი.

სხვაგვარად თუ ვიტყვით ლაკანისთვის არაცნობიერი არ არის ერთგვარი მაგმა, ვულკანური გეომორფოლოგიის მქონე წარმონაქმნი, არამედ სტრუქტურირებულია ენის დარად, ენის რომელიც გამოხატავს სიმბოლურის რეგისტრს, რაც იმას ნიშნავს, რომ წარმოსახვითისა და რეალურის რეგისტრები მოხელთებულია ენაში ნევროზის დროს (იგულისხმება ნევროტული სტრუქტურა), ხოლო ფსიქოზის დროს აღნიშნული სტრუქტურა, კვანძი სიმბოლურ, რეალურ და წარმოსახვით რეგისტრებს შორის განიცდის ჩამოშლას.

ბავშვი ლაკანისათვის იმთავითვე ენის სუბიექტია. იბადება რა ენობრივ გარემოში, ბავშვი აღნიშნულია ენით, ის დისკურსიული ველის ნაწილი ხდება. მასზე ლაპარაკობენ, მოიაზრებენ მასში სუბიექტს იქამდე ვიდრე დაფუძნდებოდეს მე და სხეულის არაცნობიერი და ინტეგრირებული ხატი. სხვისი დისკურსი, რომელშიც ბავშვი, როგორც ობიექტი არის მოხელთებული იწერება და სტრუქტურირდება არაცნობიერში, რაც ლაკანს ათქმევინებს, რომ არაცნობიერი ეს არის სხვისი დისკურსი (იგულისხმება დიდი სხვა). საქმე ეხება სხვას, რომელიც ლაპარაკობს ჩემში, ისე რომ მე ამ დისკურსის სუბიექტი არ ვარ. ეს განსაკუთრებით თვალშისაცემია სმენითი ჰალუცინაციების დროს ფსიქოზში.  

ლაკანისთვის აღმნიშვნელი, სიტყვა სუბიექტის დეტერმინაციას ახდენს და არა პირიქით; აღმნიშვნელი სუბიექტს უსწრებს წინ და აფუძნებს მას, აღმნიშვნელი, რომლის პირველადი წყაროც არის დიდი სხვა (Grand Autre, ლაკანიანური კონცეპტი).

ლაკანი ეფუძნება ფროიდიანული აღმოჩენის ფუნდმენტს, ე.წ. პირველად პროცესებს, რომლითაც არაცნობიერი ფსიქიკური პროცესებია რეგულირებული. პირველადი პროცესები საფუძვლად უდევს სიზმრის ფორმაციას, მახვილსიტყვიერებას, მცდარ ქმედებებს, სიმპტომსა თუ შემოქმედებით პროცესებს და ადამიანთან ქცევის დეტერმინაციას. ის პირველადი პროცესების,  კონდენსაციისა და გადანაცვლების მიღმა ხედავს ენობრივ ოპერაციებს, კერძოდ კი მეტონიმიასა და მეტაფორას, რაც იმას ნიშნავს, რომ სიმპტომის, სუბიექტთან ფსიქიკური ტანჯვის წაკითხვა არის შესაძლებელი, ე.ი. შესაძლებელია მისი თარგმნა, როგორც ენობრივი ფორმაციის, ანუ ინტერპრეტაცია და არა ახსნა, ექსპლიკაცია, რომელიც ისედაც მნიშვნელობებით დატვირთულ არაცნობიერს ახალი მნიშვნელობებით დაამძიმებდა.

ენა არის ის, რაც დროში წინ უსწრებს სუბიექტს და ამავე დროს აფუძნებს მას, ისევე როგორც წარმოადგენს ანალიზისა და მისი ძირითადი მეთოდის, თავისუფალი ასოციაციების მთავარ ინსტრუმენტს. ფროიდი არაცნობიერის კონცეპტს აფუძნებს სამ ძირითად ნაშრომში, ესენია „სიზმრების ინტერპრეტაცია“, „ყოველდღიური ცხოვრების ფსიქოპათოლოგია“ და „მახვილსიტყვიერება და მისი მიმართება არაცნობიერთან“. ის სამივე ნაშრომში ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ არაცნობიერი თავს ავლენს და რეალიზდება სწორედ ენობრივ ფორმაციებში, მაშინაც კი, როცა საქმე ხატებს ეხება, რომლებიც სიზმრების ინტერპრეტაციის მიხედვით, ხშირად უნდა წავიკითხოთ, როგორც რებუსი (ფროიდი). მახვილსიტყვიერება და წამოცდენები სხვა არაფერია თუ არა ენა, რომელზეც და რომლის საშუალებითაც არაცნობიერი ლაპარაკობს, ან უფრო ზუსტად არაცნობიერი, რომელიც ამ ენის გარეშე არ არსებობს.

ლაკანი ამ აქტით არაცნობიერს, როგორც პოსტულატს იხსნის ბიოლოგიზმისაგან და ინსტინტის ბიოლოგიურ და ატაპტაციურ ცნებაზე მისი რედუქციისაგან, რაც ფსიქოანალიზის კვლევის ობიექტს, ე.ი. არაცნობიერს ანიჭებს ეპისტემოლოგიურ დამოუკიდებლობას, ავტონომიას.

ეგო ფსიქოლოგიის კრიტიკა

ფროიდის ტექსტებთან დაბრუნების მოწოდება გარდა სხვა მნიშვნელოვანი ფაქტორებისა მოტივირებული იყო ანგლოსაქსურ სკოლებზე ეგო ფსიქოლოგიის უკიდურესი გავლენით, რასაც ლაკანი განსაკუთრებით ეწინააღმდეგებოდა. ლაკანისათვის გაუმართლებელი იყო ანალიტიკური მკურნალობა დაფუძნებოდა მე-ს (ე.წ. მე-ს ჯანსაღ ნაწილს, ან მეს გაძლიერების იდეას ეგო-ფსიქოლოგიის მიხედვით), როგორც უკიდურესად მყიფე, წარმოსახვითი ბუნების, პროექციებზე და სპეკულარულ ე.ი. სარკისებურ ანარეკლზე დაფუძნებულ მყიფე ნარცისტულ მთლიანობას.

მე ლაკანისთვის, ისევე როგორც ფროიდისთვის ფუნდამენტურად ნარცისტული და ამავე დროს პარანოიული, წარმოსახვითის რეგისტრში იდენტიფიკაციების შედეგად ფორმირებული ფსიქიკური ინსტანციაა.

ფროიდის ფუნდამენტურ ტექსტებთან დაბრუნების ერთ-ერთი მიზანი ლაკანისათვის იყო თეორიული ჩიხიდან გამოსავლის პოვნა, რომელიც გამოიხატებოდა ფროიდის მუდმივ მერყეობაში ბიოლოგიურსა და ფსიქიკურს შორის. კიდევ ერთხელ გავიმეორებთ, რომ  ლაკანი შეეცადა არაცნობიერის ფროიდიანული კონცეპტი ეხსნა ბიოლოგიზმისაგან (ინსტინქტის თეორია), რაც ფსიქოანალიზს დისციპლინარულ და ეპისტემოლოგიურ დამოუკიდებლობას შესძენდა. სწორედ ამ მიზნით მიმართავს ის ლინგვისტიკას. ლაკანისათვის არაცნობიერი სტრუქტურირებულია, როგორც ენა და არა როგორც ბიოლოგიური ინსტინქტი. არაცნობიერს გააჩნია სტრუქტურა, ის არ წარმოადგენს ინსტინქტური ბუნების ტენდენციათა ქაოტურ ერთობლიობას. არაცნობიერს სუბიექტთან აფუძნებს სიმბოლურის რეგისტრი და ფუნდამენტური წყვეტა ენის სუბიექტთან (Spaltung), წყვეტა რომელიც ქმნის გადაულახავ უფსკრულს ბუნებასა და კულტურას, მოლაპარაკე სუბიექტსა და ინსტინქტს, ე.ი. ბიოლოგიას შორის. სწორედ ეს გარემოება განაპირობებს ლაკანის ინტერესს სტრუქტურალიზმისა და ლინგვისტიკის მიმართ.

მამის კონცეპტი და ფსიქოზი

მამის სახელი, როგორც აღმნიშვნელი, მამის სახელის ფორკლუზია, მამის მეტაფორა, მამის სიმბოლური ფუნქცია ფასდაუდებელი კონცეპტებია, რომლებიც ფსიქოზის, ისევე როგორც ფსიქოტური სუბიექტის სიმპტომების ღრმა ფსიქოანალიტიკურ გააზრებაში გვეხმარება. ლაკანის მესამე სემინარი „ფსიქოზები“ (les psychoses) რომელსაც ის ფართო პუბლიკის წინაშე 1955-1956 წელს კითხულობს რევოლუციურია ფსიქოზის გაგების საქმეში.  ლაკანი უბრუნდება ფროიდის ცნობილ ტექსტს, პრეზიდენტ შრებერის ფსიქოზის შესახებ, რომელსაც ის ფროიდთან ერთად კიდევ ერთხელ უქვემდებარებს ფსიქოანალიტიკური კვლევის რთულ პროცედურას.

ოიდიპოსის კომპლექსი, განსაკუთრებით კი კასტრაციის ურთულესი საკითხი ფსიქოანალიზში ლაკანის კვლევისა და ხელახალი გააზრების საგანია. ლაკანი ოიდიპოსურ ტრიანგულაციას მეოთხე ელემენტს ამატებს, რომელსაც ის უწოდებს ფალოსს, როგორც სურვილისა და ფუნდამენტური ნაკლის/უკმარისობას (Le manque) აღმნიშვნელს ორივე სქესისთვის. ოიდიპოსი ლაკანისათვის 3-4 წლის ასაკში არ იწყება. ბავშვი დაბადების მომენტიდან და დაბადებამდეც დედის სურვილის ობიექტია, რომელიც ავსებს დედის ნაკლს და განასახიერებს მისთვის წარმოსახვით ფალოსს. იმისათვის, რომ განვითარების ფალიკურ სტადიაზე მამის ფუნქციამ იმუშაოს ის (მამა) დედის სურვილის ობიექტი უნდა იყოს და აღიარებული დედის მიერ სიტყვაში, ხოლო მამის ფუნქციას ბავშვის დედის სურვილის ველიდან გამოთავისუფლება და კასტრაციის სიმბოლური ოპერაციის ძალით მისი სოციო-კულტურულ და სიმბოლურ წესრიგში ჩაწერა წარმოადგენს.  ამ გზით ბავშვი აღიარებს სიმბოლური მამის კანონს და სურვილის სუბიექტი ხდება. ჟაკ ლაკანი ოიდიპოსის კომპლექსში განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს დედას, როგორც პირველად ობიექტს, რომელსაც ის უწოდებს პირველად დიდ სხვას (Grand Autre).

სიმბოლური, რეალური და წარმოსახვითი მამის კონცეპტები უკიდურესად ამდიდრებს, უფრო გასაგებსა და სტრუქტურირებულს ხდის მამის კონცეპტს ფსიქოანალიზში და ცდილობს გასცეს პასუხი ფროიდის მიერ დასმულ კითხვას: ვინ არის მამა? ან რა არის მამა? სიმბოლური მამა წარმოადგენს სახელს. როგორც მაგალითად ტოტემის სახელი, რომელიც განსაზღვრავს ტომის იდენტობასა და  მის არსებობას გარკვეული კანონებით სტრუქტურირებულ პრიმიტიულ საზოგადოებაში. საქმე ეხება გვარს,  რომელიც მამიდან შვილს გადაეცემა; სხვაგვარად სიმბოლური მამა წმინდა წყლის ფუნქციაა ბავშვის ნომინაციის აქტისა, როდესაც ის ხდება აღიარებული და შეცნობილი კანონის მიერ, როგორც ენისა და სურვილის დამოუკიდებელი სუბიექტი და არა დედის კაპრიზის, მისი ტკბობის იდეალური ობიექტი. მამა, როგორც სიმბოლური ოპერატორი დაკავშირებულია მამის მეტაფორასთან, როდესაც ბავშვის რეალური ობიექტი ნაცვლდება მამით დედისთვის, ხოლო ბავშვს ენიჭება სტატუსი, როგორც კულტურის სუბიექტს, მოხელთებულს სიმბოლურ წესრიგში და არა როგორც დედის წარმოსახვით ფალოსს, რომელთანაც პირველ ეტაპზე ის შეიძლება იდენტიფიცირდებოდეს. ლაკანი ოიდიპოსის კომპლექსში სწორედ კასტრაციის ასპექტზე ამახვილებს განსაკუთრებულ ყურადღებას, კასტრაციის, რომელიც ბავშვს აიძულებს უარი თქვას ტკბობის პირველად და არქაულ ფორმებზე, პარციალურ, პოლიმორფულად პერვერსიულ სექსუალობასა და ინცესტურ ობიექტზე. კასტრაციის სიმბოლური ოპერაცია ფალოსად ყოფნის, ე.ი. დედის სურვილის ობიექტად ყოფნის, რომელიც დედის ნაკლის, უკმარისობის ადგილას მოდის, ფალოსის ქონის დიალექტიკად გარდაქმნის.

დიდი სხვის (Grand Autre) და « a » ობიექტის ცნებები ფსიქოანალიზში ობიექტური ურთიერთობების თეორიებს (l’objet en psychanalyse) და ობიექტის ცნებას სტრუქტურალისტურ ანალიზს უქვემდებარებს. პარციალური, ნაწილობრივი ობიექტების ფროიდო-კლაინიანურ ჩამონათვალს, ან სიმბოლურ განტოლებას (ანალური ობიექტი, ბავშვი, პენისი) ლაკანი ამატებს ორ ფუნდამენტურ პარციალურ ობიექტს-მზერას (le regard) და ხმას (la voix), რომელიც პირველადი ურთიერთობების განუყოფელი ნაწილია და გასაგებს ხდის კლინიკას, სადაც მზერა, მზერის ობიექტად ყოფნა წამყვანი მნიშვნელობის არის, განსაკუთრებით დღეს, თანამედროვეობის კლინიკის ფარგლებში.

რეალური, სიმბოლური, წარმოსახვითი

ჟაკ ლაკანი სუბიექტის ფსიქიკურ ცხოვრებას  და მის ურთიერთობას ობიექტებთან სამი ფუნდამენტური რეგისტრის, რეალურის (რომელსაც ის განასხვავებს რეალობისაგან, ან ფსიქიკური რეალობის ცნებისაგან), სიმბოლურისა და წარმოსახვითის რეგისტრში განიხილავს. სიმბოლურ რეგისტრს აფუძნებს ენა და პირველად ობიექტთან ფუნდამენტური წყვეტის გამოცდილება. სიმბოლური რეგისტრი აღმნიშვნელზეა კონსტრუირებული. წარმოსახვითი რეგისტრი, ხატისმიერ და სარკისებურ ურთიერთობებს ეფუძნება, რომელიც განუყოფლად არის დაკავშირებული მე-ს კონცეპტთან (le moi) და სარკის სტადიასთან. რაც შეეხება რეალურს, რეალური არის რეგისტრი, რომელიც ხელიდან უსხლტება სიმბოლურ წესრიგს, რომლის მოხელთება, ფსიქიზაცია, ჩაწერა შეუძლებელია. ლაკანი რეალურს შეუძლებლობას უწოდებს.  ის რაც სიმბოლურს ხელიდან უსხლტება გარედან ბრუნდება, როგორც რეალური (მაგალითად სმენითი ან მხედველობითი ჰალუცინაციის სახით ფსიქოზის დროს). რეალურთან სუბიექტის ფრონტალური შეხვედრა წარმოდგენს ფსიქიკური ტრავმის ქვაკუთხედს. რეალური არის მოვლენა ან მდგომარება, რომელიც არ განიცდის სუბიექტივაციას, რომელიც არსებობს სიმბოლური წესრიგის მიღმა, ის რაც არ იწერება, მაგრამ ამავე დროს განაპირობებს სუბიექტის შემოქმედებით და მეტაფორულ პოტენციალს, რომელიც მუდმივად ცდილობს თქვას უთქმელი, მოახდინოს რეპრეზენტაცია ფუნდამენტურად არარეპრეზენტირებადი რეალურის, რაც ამავე დროს ფსიქოანალიტიკური პროცესის შემადგენელი ნაწილიც არის.

ტრანსფერის საკითხი

ფსიქოანალიტიკურ ტექნიკაში შეტანილ ცვლილებებთან ერთდ ლაკანმა დახვეწა და კიდევ უფრო გასაგები გახადა ტრანსფერის რთული კონცეპტი და ანალიტიკოსის ადგილი ფსიქოანალიტიკურ პროცესში, რომელიც იხსნა (ე.ი. ანატლიტიკოსის ადგილი და ფუნქცია) ეგო ფსიქოლოგიისათვის დამახასიათებელი სიმეტრიულობისაგან, კონტრ-ტრანსფერენტული ურთიერთობებისათვის დამახასიათებელი რეციპროკულობისაგან. მსგავსი მიდგომის დროს, ანალიტიკოსის პერსონა ხდება პროცესის ეტალონი, იდეალიზებული ფიგურა, რომელიც ძლიერი მე-ს ინკარნაციაა, რომელთანაც პაციენტი მკურნალობის ბოლოს უნდა იდენტიფიცირდეს. ცხადია ლაკანისთვის ანალიზის მსგავსი განვითარება ჩიხი უფროა, ნარცისტული და წარმოსახვითი ჩიხი, ვიდრე გამოსავალი და ანალიზის დასასრული.

ლაკანს შემოაქვს ცნება, რომელიც წარმოადგენს ტრანსფერის ღერძს; ამ ცნებას ეწოდება „სუბიექტი, რომლის მიღმაც მოიაზრებენ ცოდნას“. ანალიტიკოსი, ლაკანის აზრით, წარმოადგენს სუბიექტს, რომლშიც ანალიზანტი მოიაზრებს ცოდნას საკუთარი არაცნობიერის შესახებ. ანალიტიკოსი, იმ შემთხვევაში თუ ის ტრანსფერში იკავებს ცარიელ ადგილს, განასახიერებს დაულაქავებელ სარკეს, რომელმაც სუბიექტის არაცნობიერი უნდა აირეკლოს, არ უნდა პასუხობდეს პაციენტის მოთხოვნას, რომელიც მიმართულია ანალიტიკოსზე, როგორც ცოდნის სუბიექტზე, რადგან სინამდვილეში პაციენტია ის ვინც ფლობს და ატარებს საკუთარ თავში ამ ცოდნას და არა ანალიტიკოსი. რაც შეეხება ანალიტიკოსის ტრანსფერის, ან კონტრ-ტრანსფერის საკითხს, ლაკანი ყურადღებას ამახვილებს ანალიტიკოსის სურვილზე, რაც ამავე დროს ფსიქოანალიტიკური ფორმაციის პროცესში მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს, რადგან კანდიდატი ანალიზს უქვემდებარებს ანალიტიკოსის სურვილს და ცდილობს გასცეს სუბიექტური პასუხი კითხვას თუ რატომ სურს გახდეს ანალიტიკოსი. ანალიტიკოსის სურვილი წარმოადგენს პაციენტთან მუშაობის მთავარ მამოძრავებელ ძალას, რაც ანალიტიკოსს დეპრესიული ან ნარცისტული პოზიციისაგან იცავს და აიძულებს მას უსმინოს ანალიზანტს, როგორც სურვილის სუბიექტმა და არა ცოდნის სუბიექტთან ნარცისტულ, ან მეგალომანიურ იდენტიფიკაციებში ინჰიბირებულმა/შებოჭილმა ეგომ.   

სარკის სტადია

სარკის სტადია ლაკანის თეორიული მუშაობის ერთ-ერთი ყველაზე ნაყოფიერი კონცეპტია. სარკის სტადია გასაგებს ხდის მეს-ს ფსიქოგენეზს სუბიექტთან, რომელიც ფუნდამენტურად წარმოსახვითი და ხატისმიერი სტრუქტურის არის და ეფუძნება ბავშვის სპეკულარულ გამოცდილებას სარკის წინ. სარკის სტადია ყურადღებას ამახვილებს სხეულის სუბიექტივაციის ურთულეს პროცესზე, სუბიექტის სპეკულარულ (იგულისხმება სარკისებური ანარეკლი) ხატთან ალიენაციასა და გაუცხოებაზე, აგრეთვე სიმბოლური მესამის ფუნქციაზე, რომელიც სარკის წინ მყოფი ბავშვის ნომინაციას ახდენს და ამით შესაძლებელს ხდის, რომ ჯერ კიდევ ნეიროფიზიოლოგიურად მოუმწიფებელმა სუბიექტმა საკუთარი სხეულის, მისი სარკისებური ანარეკლის ინტეგრაცი შეძლოს. სარკის სტადია განსაკუთრებით ფასეულია მე-იდეალთან დაკავშირებული კლინიკის, ისევე როგორც პარანოიისა და პერსეკუციის გაგებისათვის. სარკის სტადია აგრეთვე მნიშვნელოვანი თეორიული და კლინიკური კონცეპტია, რომელიც გვეხმარება გავიგოთ სხეულის კლინიკური რეალობა ფსიქოზების დროს, სხეულის დეზინტეგრაციისა და დისოციაციის კლინიკური გამოცდილება, ისევე როგორც ანორექსიასთან დაკავშირებული საკითხები და სოციალური კავშირების კლინიკაც კი, როდესაც საქმე ეხება უმცირესი ნარცისტული განსხვავებების (ფროიდი/ბიონი) საფუძველზე წარმოქმნილ სისასტიკესა და ძალადობას.

ტექნიკა და სასრული ანალიზის საკითხი ლაკანთან

ლაკანისთვის ფსიქოანალიტიკური პროცესი სტრუქტურირებულია ლოგიკურ და არა ქრონოლოგიურ დროზე, ხოლო ინტერპრეტაცია სიმბოლური მნიშვნელობის აქტია, რომელმაც პაციენტის მონათხრობის, ისევე როგორც ფსიქიკური ცხოვრების რეორგანიზაცია უნდა მოახდინოს. ინტერპრეტაცია არ არის ამხსნელი კონსტრუქტი, რომელიც რამდენად ნათელი და გასაგებიც არ უნდა იყოს ინტელექტუალურად პაციენტისთვის, ხშირ შემთხვევაში მაინც არაფერს ცვლის.

ლაკანისთვის ფსიქოანალიტიკოსის ნეიტრალურობის საკითხი ფუნდამენტური მნიშვნელობის არის, ვინაიდან ანალიტიკოსის დავალებაა არ უპასუხოს პაციენტის მოთხოვნას და ამ მოთხოვნის მიღმა მაქსიმალურად გააშიშვლოს სუბიექტის სურვილი ან პათოგენური ფანტაზმი. ლაკანიანური ფორმაცია სწორედ გულისხმობს კანდიდატთან ისეთი თვისებების შემუშავებას, რომელიც მას დაეხმარება შეინარჩუნოს მოთმინება და იქამდე უსმინოს პაციენტრს ვიდრე არ შეიქმნება ანალიტიკური აქტისათვის ნაყოფიერი ნიადაგი.

ლაკანი თავის ნაშრომში „ფსიქოანალიტიკური მკურნალობის გაძღოლა“ ამბობს, რომ ანალიტიიკოსის საქმეა არა პაციენტის ცხოვრების, არამედ ანალიტიკური სეანსის მართვა.

ლაკანმა მნიშვნელოვნად გაართულა, როგორც ფსიქოანალიტიკური ფორმაციის ისედაც რთული საკითხი ფსიქოანალიზში (ელენე ბარამიძე) ასევე სასრული, ფინალური ანალიზის საკითხიც. ფროიდი ნაშრომში „სასრული და უსასრულო ანალიზი“ საუბრობს 2 ძირითად კრიტერიუმზე, რომელიც ანალიზის წარმატებაზე უნდა მიუთითებდეს. საქმე ეხება სიყვარულის უნარის და შრომის/შემოქმედების უნარის დაბრუნებას პაციენტთან. სხვაგვარად ფროიდი სასრული ანალიზის ეკონომიკურ ჰიპოტეზას გვთავაზობს, რომლის მიხედვითაც თუ პაციენტის მე საკუთარ ლიბიდოს უფრო თავისუფლად განკარგავს სიყვარულისა და შრომისათვის, ვიდრე ანალიზამდე, ე.ი. თუ მისი ლიბიდო ფიქსციებისაგან თავისუფალი ხდება, ფსიქიკური ენერგია აღარ იხარჯება შიდაფსიქიკურ კონფლიქტზე და სუბიექტს ერთგვარი ლიბიდინალური თავისუფლება ეძლევა ანალიზი წარმატებულად შეიძლება ჩაითვალოს. სხვაგვარად თუ ვიტყვით ფროიდისთვის დასრულებული ანალიზი გამოჯანმრთელების ექვივალენტია, უდრის გამოჯანმრთელებას ამ სიტყვის ლამის სამედიცინო გაგებით, მაშინ როდესაც ლაკანისთვის ეს საკმარისი არ არის, განსაკუთრებით იმ შემთხვევაში თუ საქმე ეხება სუბიექტს, რომელმაც თავად უნდა დაიკავოს ანალიტიკოსის ადგილი მომავალში.  ლაკანისთვის მნიშვნელოვანია ღრმა ანალიზს დაექვემდებაროს სუბიექტის დამოკიდებულება საკუთარ სურვილთან, რომელიც თავდაპირველად ყოველთვის არის სხვისი სურვილი და ამავე დროს ანალიზზე სუბიექტმა შესძლოს და თვალი გაუსწოროს საკუთარ სიმართლეს, სინამდვილეს, რომელიც აფუძნებს მას, სხვაგვარად სუბიექტის სადამფუძნებლო ფანტაზმს, რომელიც ლაკანის გამონათქვამს თუ გამოვიყენებთ, უნდა გადაკვეთოს ანალიზანტმა, გაიაროს ამ ფანტაზმზე.

გარდა ამისა, ლაკანისათვის სასრული ანალიზი დაკავშირებულია რეალურის რეგისტრთან, რომელსაც უნდა შეხვდეს სუბიექტი, თუმცა ეს ანალიზის დასასრულსაც  ნიშნავს, იმდენად რამდენადაც რეალურის რეგისტრი წარმოადგენს სიმბოლიზაციისათვის აბსოლუტურ ლიმიტს, შეუძლებლობას. სწორედ ამიტომ ლაკანი ამბობს, რომ ანალიზი კი არ სრულდება, არამედ ჩერდება, ჩერდება იქ სადაც სრულდება ფსიქიკურისა და სიმბოლურის სივრცე. 

გარდა ამისა, სასრული ანალიზი ლაკანისთვის დაკავშირებულია არა მხოლოდ სიმპტომის მოხსნასთან, ან წმინდად ოიდიპალური  კონფლიქტის გადაწყვეტასთან, არამედ ტკბობისა და სიამოვნების ნევროტული, ხშირად დამანგრეველი რეჟიმის ტკბობის სუბიექტური, სუბიექტივირებული ფორმებით ჩანაცვლებასთან. ტანჯვის, ისევე როგორც სიამოვნების სრულიად ასატანი, სიმბოლიზირებული და ენით სტაბილიზირებული ფორმები ანაცვლებენ ე.წ. სხვის ტკბობას (იგულისხმება დიდი სხვა), რომლის რეალიზაციის ადგილიც არის სუბიექტის სხეული და მისი ფსიქიკური ცხოვრება ხშირად ყოველგვარი ლიმიტაციის გარეშე. აქედან გამომდინარე, შეიძლება ითქვას, რომ ლაკანისათვის ანალიზის სასრული არა მხოლოდ სიმპტომისაგან სუბიექტის გათავისუფლებაში, არამედ ზოგადად თავისუფლების მოპოვებაში მდგომარეობს, თავისუფლების სხვისგან, ერთგვარი ფსიქიკური მონობისაგან, რომელიც ცხადია ბავშვობასთან, მშობლების ფიგურებთან და იმ ფანტაზმებთან, სურვილებთნ, ნარცისტულ თუ წარმოსახვით კონსტრუქტებთან არის დაკავშირებული, რომელშიც სურვილის სუბიექტია გამოჭერილი მისი დაბადების მომენტიდან ან ხშირად დაბადებამდეც კი.

ცოდნის ტრანსმისია და თეორია

ჟაკ ლაკანის აზრით, ფსიქოანალიტიკური პრაქტიკა და სინამდვილე რომელზეც ანალიტიკოსსა და ანალიზანტს ხელი მიუწვდება არ წარმოადგენს დაფუძნებულ ცოდნას, ამ სიტყვის მეცნიერული გაგებით. ფსიქოანალიტიკური თეორია და ტექნიკა მისთვის  ერთი და იგივე ფენომენია და არა ორი ერთმანეთისაგან დამოუკიდებელი რეალობა; სინამდვილეში არ არსებობს დიფერენციაცია პრაქტიკასა და თეორიას შორის.  ფსიქოანალიზი არის მეთოდი, მაგრამ არა დაფუძნებული ცოდნა ვინაიდან თეორიის პრაქტიკაში გამოყენება ისე არ ხდება ფსიქოანალიზიში, როგორც ამას აქვს ადგილი საბუნებისმეტყველო, ან თუნდაც ჰუმანიტარულ მეცნიერებებში. პრაქტიკა და მეთოდი ყოველ ჯერზე ხელახლა აღმოგვაჩენეინებს თეორიას, მაგრამ არასდროს პირიქით.  აღნიშნული სპეციფიკა ართულებს ფსიქოანალიზის დაფუძნებას, როგორც მეცნიერული ცოდნის, რადგან როგორც ვთქვით თეორიის პრაქტიკაში გამოყენება ანალიტიკოსს მხოლოდ ხელს უშლის უსმენდეს სხვას. მაგრამ არსებობს სხვა სირთულეც, რომელიც ფსიქოანალიზს, როგორც მეცნიერების დაფუძნებას, ამ სიტყვის მკაცრი ემპირიული გაგებით, წინ ეღობება. არ არსებობს სამეცნიერო პროტოკოლი, ასე ვთქვთ ექსპერიმენტი რომლის ფარგლებშიც ანალიტიკური გამოცდილების იდენტური გამეორება იქნებოდა შესაძლებელი. ანალიტიკური გამოცდილება უკიდურესად სუბიექტურია და არ ექვემდებარება რეპროდუქციას ექსპერიმენტის ფარგლებში. ე.ი. მისი შემოწმება და ამ გამოცდილების განზოგადება, ექსტრაპოლაცია შეუძლებელია.  აქედან გამომდინარე, ლაკანისთვის ცოდნისა და სინამდვილის სტატუსი ფსიქოანალიზში განსხვავებულია ცოდნისა და ჭეშმარიტების სტატუსისაგან მეცნიერებაში.

ჩარჩო, რომლის ფარგლებშიც ფსიქოანალიტიკური პროცესი მიმდინარეობს ყოველთვის სინგულარული ბუნების არის, საქმე ეხება თავგადასავალს, რომელსაც აქვს ადგილი, მაგრამ არ ექვემდებარება ვერიფიკაციის ემპირიულ მეთოდოლოგიას. აქედან გამომდინარე, არც ფსიქოანალიტიკოსის ფორმირების რთული პროცესი შეიძლება იყოს მკაცრად კონტროლირებული საუნივერსიტეტო დისკურსით, ან კურიკულუმით, რომელიც ამ სინგულარული პროცესის ობიექტივაციას შეეცდებოდა. არ არსებობს ინიციაციის პრაქტიკა, ან რიტუალი. ლაკანისთვის ფსიქოანალიზის ეპისტემოლოგიური სტატუსი გულისხმობს იმთავითვე რაღაც არაკლასიფიცირებადს, რაც მისი ღრმა რწმენით უნდა იყოს კიდეც შენარჩუნებული ფსიქოანალიტიკური საზოგადოებების  მიერ.

ფსიქოანალიზის მნიშვნელობა დღეს

დღეს ფსიქოანალიზს ბევრი აქვს სათქმელი, შესაძლოა ისე როგორც არასდროს, რაც ცხადია არ ნიშნავს იმას, რომ ტექნოლოგიებისა და ციფრული რეალობის, ხელოვნური ინტელექტის აღზევების, მედიკალიზაციისა და ფსიქიკური ცხოვრების ბიოლოგიზაციის ფონზე ის თვითგადარჩენისთვის არ უნდა იბრძოდეს: პარანოია საზოგადოებაში, შეთქმულების თეორიები და მათი პროპაგანდა, ველური, ან იდეალური  მამის დაბრუნება სოციალურ და პოლიტიკურ სცენაზე, იდელოგიის და დისკურსების, ნარაციისა და თხრობის ჩამოშლა ძალაუფლებით აბსოლუტურ  ტკბობასა და ფალოცენტრიზმის ეგზგიბიციონისტურ, ლამის პერვერსიულ ფორმებს უხსნის გზას. დღეს ისე, როგორც არასდროს მეცნიერება ქმნის ხვრელს სიმბოლურის რეგისტრში: ხელოვნური ინტელექტი, ნუკლეარული ოჯახის სტრუქტურის რღვევა და ოიდიპალური ცივილიზაციის სამომხმარებლო ცივილიზაციით ჩანაცვლება ცხადია ფსიქოანალიზისთვის ეგზისტენციალური მნიშვნელობის გამოწვევებს გულისხმობს. 

დღეს ფსიქოანალიტიკოსის და ფსიქოანალიზის ერთ-ერთი ფუნქცია საზოგადოებაში არის გარკვეული წინააღმდეგობის გაწევა სუბიექტისა და მისი სინგულარობის სახელით ვაჭრობისა და კომერციისათვის, განსაკუთრებით ვაჭრობის აფექტის სფეროში, რომელსაც ფსიქიატრები უწოდებენ თიმიას, იგულისხმება დეპრესია, განწყობის აშლილობები და შფოთვა.  სამი ყველაზე მედიკალიზირებული აფექტი დღეს. აგრეთვე ფსიქოანალიზი უნდა ქმნიდეს სუბიექტისა და საზოგადოებისათვის სივრცეს, რომელიც ჯერ კიდევ არ არის დაპყრობილი ეგო-ფსიქოლოგიის, ქოუჩინგისა და ბაზრის ფსიქოლოგიით ნაკარნახები ან თავად ბაზრის მიერ შექმნილი ე.წ. ფსიქოთერაპიული ტექნიკების მიერ, რომელთა გამოყენების სრულიად აღვირახსნილ მაგალითებსაც ჩვენ ვაწყდებით თბილისში დღეს. დიაგნოსტიკის ათეორიული, სტატისტიკური სახელმძღვანელოს ჰეგემონიის და ფარმაკოინდუსტრიის მორევში ფსიქოანალიტიკოსი, ფსიქოტერაპევტი ისევ უნდა იყოს მზად, ვიტყოდი მოწოდების სიმაღლეზე, კვლავ გაიგონოს სუბიექტის ხმა, სრულიად ჩახშობილი ქადაგად დავარდნილი ბაზრის ფსიქოლოგების მიერ.  სუბიექტის სინგულარობა, არასდროს ერთი და იგივე არ არის ნოზოგრაფიის მეტ-ნაკლები ჰომოგენურობის მიუხედავად, დაავადებათა კლასიფიკაცია შესაძლებელია, მაგრამ სუბიექტის უნიკალური გამოცდილება არა კლასიფიცირებად რეალობას წარმოადგენს, სწორედ ამიტომ, როგორც ფროიდი ამბობდა თითოეულ პაციენტთან ჩვენ ხელახლა აღმოვაჩენთ ფსიქოანალიზს.

ისინი ვისაც ფსიქოანალიტიკური თეორიისა და პრაქტიკის შესახებ ცოტა რამ სმენია, ხშირად ავბედით წინასწარმეტყელებად მოგვევლინებიან ხოლმე და ლამის ყოველ წელს ფსიქოანალიზის სამომავლო კრახს გვაუწყებენ მოდერნულობის კონტექსტში, რაც ჩემი ღრმა რწმენით ყველა თვალსაზრისით საფუძველს მოკლებულია, მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთი კოლეგა მსგავსი პერსპექტივის წინაშე პანიკურ შეტევას ანვითარებს, სხვათაშორის ესოდენ დამახასიათებლ სიმპტომს ჩვენი დროებისათვის. მაშ რა არის ფსიქოანალიზის „ენა, მამული, სარწმუნოება“ დღეს? ნუთუ ოიდიპოსი და ოჯახის ბურჟუაზიული მოწყობა, რომელიც დღეს, როგორც არასდროს ღრმა სტრუქტურულ მოდიფიკაციებს განიცდის, რომ არ ვთქვათ დეზინტეგრაციას?  რა თქმა უნდა ისევ ენა, ისევ მოლაპარაკე სუბიექტის სტრუქტურალური განწირულობა დაუკმაყოფილებლობისათვის, სქესთა შორის ურთიერთობის შეუძლებლობა, და ანალიზი, როგორც ფუნდამენტურად ენობრივი პრაქტიკა.

აქედან გამომდინარე, 1. ფსიქოანალიზი იარსებებს იქამდე ვიდრე ადამიანი სიზმარს ხედავს და რომელსაც  ჯერ კიდევ გააჩნია ლატენტური და მანიფესტური შინაარსები, ე.ი. არაცნობიერი ისევ ფუნქციონირებს. 2. ფსიქოანალიზი იარსებებს იქამდე, ვიდრე  სუბიექტი კვლავ იტანჯება და ამავე დროს არ  იცის თუ რატომ, ე.ი. იქამდე ვიდრე ტანჯვის მიზეზები კვლავ არაცნობიერია. და ბოლოს მესამე: 3. ფსიქოანალიზი იარსებებს იქამდე ვიდრე  სუბიექტი ლაპარაკობს, ენა წინ უსწრებს, ხოლო სათქმელის მხოლოდ ნახევარს ამბობს.

ტექსტი მოხსენების სახით იქნა წარდგენილი თსუ-ს კონფერენციის „ფსიქოანალიზი საქართველოში“ ფარგლებში.