ლაკანის რეალურის რეგისტრის გაგება ტრავმის პერსპექტივიდან

ლაკანი არ იყო პედაგოგი ამ სიტყვის საუნივერსიტეტო გაგებით. საკუთარი სწავლების სტილით სოკრატეს თუ შეიძლება შევადაროთ, რომელიც არაფერს გვასწავლის, არამედ გვიბიძგებს აზროვნებისკენ. ლაკანი, ისევე როგორც ქართველი ფილოსოფოსი მერაბ მამარდაშვილი, თავისი სემინარების დროს არაფერს განგვიმარტავს, არ გვაძლევს როგორც მილერი ამბობს “მზამზარეულ ავეჯს”, რომელზეც “კომფორტულად მოვთავსდებით^[1]” ჩვენს ანალიტიკურ კაბინეტებში, არამედ ისრებივით ტყორცნის აფორიზმებს^[2], რაზეც შეიძლება გაგვიჩნდეს რეფლექსია. ლაკანის“აზროვნების სტილი^[3]”, თვალსაჩინოდ ჩანს როცა ის ცდილობს გაიგოს სუბიექტის ფსიქიკური პროცესი სამი რეგისტრის შემოტანით^[4], რომლიდანაც კონკრეტულად რეალურის რეგისტრის გაგება და კლინიკაში დანახვა მხოლოდ როგორც მამარდაშვილი იტყოდა “აზროვნების აქტით” არის შესაძლებელი, რადგან ის არც განიმარტება და არც ენით გადმოიცემა ანუ არ სიმბოლიზდება ლაკანიანური გაგებით.

როცა ვცდილობთ ლაკანის სწავლებას მივყვეთ, გასათვალისწინებელია ის გარემოება, რომ ლაკანისთვის ერთადერთი, რაც მის სწავლებას წარმართავს, არის ანალიტიკური გამოცდილება. რეალური, რომელზეც აქ იქნება ლაპარაკი, არის ის, რაც ამ გამოცდილებიდან ამოიზარდა. ეს არის მოუხელთებელი, უცვლელი და განუკურნებელი ასპექტი, რომელიც ყოველთვის სინგულარულია, ანუ ერთი მოლაპარაკე არსის ან სუბიექტის რეალური.

ამ სააზროვნო ტრადიციის გასაგრძელებლად, საინტერესოა ლაკანის მეთერთმეტე სემინარში გაჟღერებული ფრაზა: “განა აღსანიშნავი არ არის, რომ ანალიტიკური გამოცდილების საწყისში რეალური მოგვევლინა იმ ფორმით, რაც მასში არაასიმილირებადია, ანუ ტრავმის სახით”^[5].

ლაკანის ამ ფრაზაზე, მახსენდება ახალგაზრდა ქალი პაციენტის მონათხრობი ბავშვობის რეალური ტრავმული გამოცდილების შესახებ პირველ ვიზიტზე: “როგორც და რამდენჯერაც არ უნდა ვეცადო, მაინც ვერ გადმოვცემ სიტყვებით. ჯოჯოხეთური დღე, რომელსაც არავის ვუსურვებ, აქ დამთავრდა ჩემი ბავშვობა”. რომელიც მეორე ვიზიტზე ისევ იხსენებს მისი ბავშვობის ამ მოვლენას იგივე სიტყვებით და თანმიმდევრობით.

რა არის ის, რის ასიმილაციასაც ვერ ახერხებს პაციენტი? ყოველჯერზე მოთხრობილი ეს ისტორია, ისე მკაფიო სურათ-ხატად გვიჩვენებს სცენას, თითქოს პაციენტის მოგონებიდან ამოჭრილი ეპიზოდის ამსახველი სურათი თვალწინ გვეკიდოს. რა აიძულებს მას კიდევ და კიდევ მიუბრუნდეს ამ ეპიზოდის აღწერას, აღწერას და არა თხრობას? რა არის ის “ჯოჯოხეთი”, რამაც ის ამოაგდო ბავშვობიდან და გადმოისროლა, თითქოსდა სხვა სამყაროში? რისი ასიმილაციის შეუძლებლობაზე საუბრობენ ლაკანი და პაციენტი? ლაკანი ამბობს რომ არის რაღაც ნარჩენი^[6], რაც ყოველთვის რჩება უმი და მოუნელებელი სახით, რისი ინტეგრაცია, სუბიექტივაცია თუ გაშინაგნებაც შეუძლებელია. შესაბამისად, ის ვერ იწერება სიმბოლურად პაციენტის ისტორიაში და აქედან გამომდინარე, ვერცმისი მოხელთება ხდება ენაში, სხვაგვარათ რომ ვთქვათ “ენით არ გამოითქმის” - ლაკანი ამ ფრაზას რეალურის ერთ-ერთ აფორიზმად იყენებს^[7]. ამ შემთხვევაში, შეუძლებლობის კონტექსტში, რეალური არის ის, რისი ასიმილაციაც ან ატანაც შეუძლებელია, ამასთანავე რეალური შეიძლება იყოს შეჯახება ანუ ტრავმა, რომლის ჩაწერაც სიმბოლური წესრიგში ვერ ხერხდება^[8].

ტრავმა არ არის უბრალო გარეგანი დარტყმა ან შოკი, არამედ წარმოადგენს ფსიქიკურ ოპერაციას, რომლის მეშვეობითაც სუბიექტი ცდილობს სიმბოლიზაცია გაუკეთოს და აზრი შესძინოს მანამდე არსებულ „აზრს მიღმა“ და წარმოუდგენელ განცდას. ეს არის ტკივილით აღსავსე პროცესი, სადაც ქაოტური მოვლენა გარდაიქმნება სუბიექტის მიერ საკუთარ თავში ინტეგრირებულ პერსონალურ გამოცდილებად (Erfahrung), რაც ამ მოვლენას ადამიანის შინაგანი სამყაროს ყველაზე ინტიმურ და განმსაზღვრელ წერტილად აქცევს. 

თავის მხრივ, ეს გამოცდილება, არის უეცარი, მოულოდნელი და თავზარდამცემი მოვლენა, რა დროსაც ფსიქიკის სასიგნალო აპარატი (შფოთვა) დროულად ვერ ირთვება, შედეგადაც ეს გამოცდილება ვერ მუშავდება და რჩება უცხო სხეულად ფსიქიკაში^[9]. ამის საპირწონედ შეგვიძლია მოვიყვანოთ, „ლაკანის რეალურის გაჟონვა“^[10] - ეს მეტაფორა აღნიშნავს იმ მომენტს, როცა რეალური აღწევს ცნობიერების ზედაპირზე, მაგრამ ვერ ფორმულირდება ბოლომდე, თითქოს ნაპრალიდან ჟონავს რაღაც, რაც ჩვენს სიმბოლურ სტრუქტურას არღვევს.

ლაკანის აზრით, შფოთვა არის რეალურთან შეხვედრის უტყუარი ნიშანი. ის არ ტყუის იმაზე, რომ რაღაც უცხო, რეალური ელემენტი შემოიჭრა რეალობის იმ ველში, რომელიც სიმბოლურითა და წარმოსახვითით იყო აგებული. რეალური სუბიექტს ეცხადება თავისი ყველაზე შეუღწევადი სახით; ეს არის რეალური ყოველგვარი შესაძლო მედიაციის გარეშე, უკიდურესი რეალური. სწორედ ამ რეალურთან არის დაკავშირებული შფოთვა. მეათე სემინარში ლაკანი იტყვის, რომ შფოთვის აფექტი არ არის სხვა აფექტების მსგავსი: ეს არის აფექტი, რომელშიც რეალურია ინდექსირებული, ან რომელიც თავად ახდენს რეალურის ინდექსირებას.

გავაგრძელოთ ამ ტრავმული მოვლენის ანალიზი. რას ნიშნავს «აქ მთავრდება ჩემი ბავშვობა»? თუკი მოვუხმობთ ლაკანისეულ ფანტაზმის თეორიას, რომელიც ფროიდის ნააზრევის გაგრძელებაა, ჩვენ ვიცით, რომ ჩვენი კავშირი რეალურთან გაშუალებულია ფანტაზმის მეშვეობით; ეს არის ერთგვარი საბურველი, რომელიც გვიცავს რეალურის შემოჭრისგან. ფანტაზმი, ამავდროულად, არის სარკმელი, რომლიდანაც ზოგჯერ შეგვიძლია დავინახოთ რეალური, თუმცა მხოლოდ წამიერი გაელვებების სახით.

როდესაც პაციენტი ამბობს, რომ მისი ბავშვობა აქ სრულდება, შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ის ცხოვრებას სხვაგვარად ხედავს; თითქოს ტრავმამ მის ფსიქიკაში ნაპრალი გააჩინა, შესაძლოა ნაწილობრივ დახვრიტა ფანტაზმური საბურველი და იგი პირისპირ დააყენა რეალურთან. ამ შემთხვევაში, შუამავალი ფილტრი ვეღარ ასრულებს თავის ფუნქციას სრულყოფილად: ის სამყაროს აღარ უყურებს ფანტაზმური შრეების მიღმა, იმ საბურველიდან, რომელიც ადრე ნაკლებად დაზიანებული იყო, არამედ უშუალოდ აღიქვამს რეალურის განზომილებას, ტრავმის მიერ დატოვებული ნაპრალის მეშვეობით. ლაკანის მიხედვით, რეალური არის ის, რაც ყოველთვის ერთსა და იმავე ადგილას ბრუნდება^[11]: ის, რაც წინააღმდეგობას წევს, დაჟინებით მოითხოვს თავისას და გამეორებით ვლინდება. ავტომატონი, აღმნიშვნელთა ეს დაბრუნება, გვერდით უდგას ბედისწერას(ძვ. ბერძ. Túkhē)^[12] ანუ რეალურთან შეხვედრას, რომლის სიმბოლიზებაც შეუძლებელია. მეტყველება ამ წერტილის გარშემო სპირალისებურად ბრუნავს, ყოველ წრეზე ის მცირედით „კბენს“ რეალურს, ისე, რომ მას ვერასოდეს ამოწურავს. სიმპტომი, ფანტაზმი, ტკბობა სწორედ ის ფორმებია, რომლებსაც ეს დაჟინება იღებს. ამგვარად, რეალური განისაზღვრება, როგორც ის, რაც უსხლტება სიმბოლურის კანონს, თუმცა მისი გამეორება დაღს ასვამს სუბიექტს: ესაა შეუთავსებელი თანაარსებობა, „მეტყველი სხეულის საიდუმლო“, რომელიც ზოგჯერ აღვირს იწყვეტს.

როგორც უკვე ავღნიშნეთ ტრავმა ხასიათდება განმეორების (Wiederholungszwang^[13]) და après-coup ეფექტით^[14]. ეს არის ის, რაც რეზისტენტულია, ინსისტირებს და ვლინდება განმეორებით. განსხვავებით შემთხვევითი შეხვედრისგან (tuché), ლაკანი ავტომატონს უწოდებს „სიმბოლურის ფუნქციას – იმას, რაც ბრუნდება ერთსა და იმავე ადგილზე“. თუ სიმპტომში ან სიზმარში მეორდებ აერთი და იგივე მოტივი, ეს ნიშნავს, რომ რეალური დაბრუნდა იქ, „სადაც ტრავმამ ვერ მიიღო მნიშვნელობა, ის ვერ იქნა სიმბოლიზებული“. ამ ეტაპზე რეალურს ჯერ კიდევ აქვს რეგულარობის ელემენტი, თითქოს რაღაც „წესით“ ბრუნდება.

თუმცა ლაკანის სწავლებაში „რეალურის“ კონცეპტი განიცდის ევოლუციას. გვიანდელ სწავლებაში ხდება გადასვლა „რეალურზე, როგორც კანონგარეშეზე“^[15]. აქ რეალური უკვე მთლიანად გამოდის წესრიგის, რეგულარობისა და წინასწარმეტყველებადობის ფარგლებს გარეთ, რაც აბსოლუტური გაუთვლელობისა და შემთხვევითობის განზომილებაა.

ეს უკანონობაა საშინელება , რისგანაც სუბიექტი სიმბოლური კანონებით იცავს თავს. ამის თვალსაჩინო მაგალითია კაფკას „პროცესი“ და სოლჟენიცინის „არქიპელაგი გულაგი“, სადაც სიმბოლური კანონის მიუწვდომლობა და „აბსურდი“ დეჰუმანიზაციის რეალურ რეგისტრად გვევლინება. მილერი ხაზს უსვამს, რომ ხელოვნება საშუალებას გვაძლევს რეალური სრულიად უსაფრთხოდ განვიცადოთ, რადგან ნამუშევარი ტრავმის გარშემო გარკვეულ ფორმას ქმნის.

კაფკას „პროცესში“: იოზეფ კ.-ს შემთხვევაში, სისტემა მუშაობს, მაგრამ „მნიშვნელობა არავის ესმის“. ეს არის აღმნიშვნელის მარცხი. სიმბოლური წესრიგი (სასამართლო, კანონი, ბრალდება) არსებობს, მაგრამ ის საიდანღაც არ არის. იოზეფ კ. ბრალდებულია, მაგრამ ბრალდების შინაარსი სიმბოლურად ვერ განიმარტება. ეს აბსურდული და გაუგებარი ფუნქციონირება არის რეალური, რომელიც ეწინააღმდეგება ნებისმიერ ლოგიკურ ინტერპრეტაციას და ნარატივს.

გარდა მხატვრული ლიტერატურისა, ჩვენ გვაქვს სოლჟენიცინის შესანიშნავი აღწერილობა თვითმხილველების წერილებზე დაყრდნობით არქიპელაგ გულაგში, სადაც კაფკას პროცესის, რეალურის აბსურდულობა და დეჰუმანურობა რეალურ ცხოვრებაში გვხვდება. 

კაფკას პროცესის მსგავსად სოლჟენიცინის პროცესი წარმოუდგენლობაა, როცა სამართალი თავისფუნქციას აღარ ასრულებს, გაურკვეველია ვის იჭერენ, რატომ და რისთვის. ეს არის არასიმბოლიზირების სფერო, სადაც აღმნიშვნელი წყვეტს მუშაობას. პატიმარი, პროკურორი, ბადრაგი, ყველა მოქმედი პირი „ადამიანობის მიღმაა რაღაც აბსურდში“. ადამიანი, ლაკანის მიხედვით, აღმნიშვნელის შედეგია. როდესაც სიმბოლური კანონი იშლება და აზრი ქრება, სუბიექტის ადგილი იკარგება და ის განიცდის ობიექტად ქცევას, რაც ლაკანისეული გაგებით, რეალურის განზომილებაში გადასვლის ტოლფასია. ეს „არაადამიანური“ რეალური კარგად ჩანს მატარებლით პატიმრების გადაყვანის ფაქტებში, 6 კაციან ვაგონში 35 ცოცხალი ადამიანის ჩემოდნებივით ერთმანეთზე დადება (ამ სიტყვის პირდაპირი გაგებით) არის იმ ზედმეტის და ტკბობის ინსტიტუციონალიზებული ფორმა, რომელიც სიმბოლური წესრიგის მიერ ვერ კონტროლდება. ეს არის არაადამიანურის, რეალურის რეგისტრი. ეს აბსურდი არის „საშინელება“, რომელიც წარმოიქმნება კანონის გაუქმებით.

თუ ადრეული ლაკანის ტრავმა არის სინგულარული შეჯახება რეალურთან, კაფკას და გულაგის შემთხვევები გვიჩვენებს, თუ როგორ შეიძლება ინსტიტუციონალიზებულმა სიმბოლურმა მარცხმა გამოიწვიოს ტრავმის ტოტალური, სტრუქტურული მდგომარეობა. „რატომ და რისთვის“ გაუგებრობა ნიშნავს, რომ მოვლენა ვერ ინტეგრირდება აღმნიშვნელების ქსელში. ეს არის „არაასიმილირებადის“ კოლექტიური გამოვლინება. ის, რაც არ განიმარტება და არ გადმოიცემა ენით, ხდება საშინელი და გაუგებარი (კაფკასეული). სრული აბსურდის მიუხედავად, სისტემა აგრძელებს ბრუნვას, უსასრულოდ ამატებს სასჯელის წლებს, იჭერს ხალხს ქუჩიდან (პატიმართა რაოდენობის შესავსებად და არა რაიმე დანაშაულისთვის) და უქმნის ტრავმას მილიონობით ადამიანს. ეს არის ბრუნვა იმ ხვრელის გარშემო, რომელიც სიმბოლურ კანონში გაჩნდა.

ეს ანალიზი ხაზს უსვამს იმას, რომ ლაკანისთვის რეალური არ არის მხოლოდ ინდივიდუალური გამოცდილების ფსკერი, არამედ შეიძლება იყოს კოლექტიური და პოლიტიკური სტრუქტურების ონტოლოგიური ხვრელი, რომელიც ვლინდება უკანონობით, აბსურდითა და არაადამიანურობით.

ტრავმის ლაკანიანური გაგებისთვის გასათვალისწინებელია, ის რომ ლაკანისთვის ფუნდამენტური ტრავმა არ არის მხოლოდ კონკრეტული X ან Y მოვლენა, არამედ ენასთან შეხვედრა: ლაკანი ამბობს, რომ ადამიანი ავად არის გაუგებრობით. საწყისი ტრავმა არის სწორედ ეს გაუგებრობა - ბავშვი სხვანაირად იღებს აღმნიშვნელებს, ვიდრე ისინი ითქვა.

რაც შეეხება რეალურის გაგებას ლაკანთან, ლაკანის კომენტატორებიდან ალბათ მაინც პოლ ლორან ასუნს მივყავართ რეალურის რეგისტრის შემოტანის მნიშვნელობასთან ლაკანთან, მოვიყვან ციტატას^[16]:

ფსიქიკური რეალობის - „რეალურით“ ჩანაცვლებით, ლაკანი იუმორით საუბრობს, ფროიდის ფეხქვეშდაგდებულ ბანანის ქერქზე. შეიძლება ითქვას, რომ ირმას ინექციის სიზმრით (სიზმრების ინტერპრეტაცია, თავი II), ფროიდმა მიაგნო რეალურის საფუძველს (ირმას ყელის სიღრმეში). მეორე მხრივ, ის აცხადებს, რომ „რეალური ყოველთვის შეუცნობელი (unerkennbar) დარჩება“. აღსანიშნავია, რომ აქ გამოყენებულია ტერმინი „რეალური“ (das Reale) და არა ტერმინი „რეალობა“ (Realität). თუმცა, ლაკანის ძალისხმევა მიმართულია იქითკენ, რომ გათავისუფლდეს ყოველგვარი დუალისტური ფსიქიკა/რეალობა დამოკიდებულებისგან. ამგვარად, ტრილოგიის (RSI) „მონაპოვარი“ სწორედ რეალურის, როგორც თავისთავადი ფუნქციის გააზრებაა.

საბოლოო ჯამში, რეალური არის ის, რასაც არ გააჩნია აზრი, აზრი დაბადებული უაზრობიდან^[17]. აქ, არ შეიძლება არ გაგვახსენდეს მილერის სიტყვები აზრის გაქცევიდან, რომელიც გვეუბნება რომ თუ აზრს დაიჭერ მაშინ ის აზრი აღარ იქნება, რადგან აზრის არსი გაქცევაშია, ასევეა რეალური, მისი მოხელთება და კლინიკურად აღწერა შეუძლებელია, ჩვენ შეგვიძია მხოლოდ პატარა სარკმლიდან მის გაელვებას მოვკრათ თვალი. სწორედ ამ ბწკარის აღწერას შევეცადე ამ ნაწერით.

[1] იგულისხმება მზა კონსტრუქტებით ხელმძღვანელობა პაციენტებთან. Jacques‑Alain Miller, « La fuite du sens », Cours n° 122/11‑95

[2] ლაკანი არ გვაძლევს განსაზღვრებებს, არამედ აფორიზმებს - მოკლე, ფრთხილად მოფიქრებულ გამონათქვამებს, რომლებიცმოქმედებენ როგორც „ისრები“ , რომლებიც მიზანში უნდა მოხვდნენ. აფორიზმი არაა მეცნიერული განსაზღვრება, არამედ აზროვნებისსტიმული, სიტყვიერი ჟესტი, რომელიც კვეთს დისკურსს

[3] ლაკანი თავისი სემინარების წაკითხვის პროცესში ავითარებდა თეორიას

[4]  ლაკანს შემოაქვს სამი რეგისტრი: წარმოსახვითი, სიმბოლური და რეალური. იგი სუბიექტის ფსიქიკურ ცხოვრებას ამ სამიფუნდამენტური რეგისტრის, ანუ ტრიადის მეშვეობით განიხილავს. ლაკანი რეალურის რეგისტრს განცალკევებულად არ განიხილავს, არამედ სწორედ ამ სამეულში ათავსებს. ლაკანისეული რეალურის (Le Réel) კონცეფციაზე საუბრისას, ასევე გასათვალისწინებელიამისი გამოუთქმელობის სირთულე და ლაკანისეულ სწავლებაში ამ კონცეფციის ევოლუცია.

[5]  Séminaire XI, Les quatre concepts fondamentaux de la psychanalyse, Paris, Seuil, 1973, page 55, ავტორის თარგმანი “N'est-il pas remarquable que, à l'origine de l'expérience analytique, le réel se soit présenté sous la forme de ce qu’il y a en lui d’inassimilabe - sous la forme du trauma”

[6] ნაგულისმევია ფროიდის unerkennbar-ს, ვიდრე ლაკანის  Trognon de Réel, რაც ლაკანის სწავლებაში აღნიშნავს ირედუცირებადნარჩენს ე.ი ის, რაც რჩება ანალიზის შემდეგ, რაც არ ექვემდებარება სიმბოლურ ფორმალიზაციას (როგორც ვაშლის ღერო).

[7] ლაკანის მიხედვით, ეს შეუძლებლობა ეხება ორ სქესს შორის ურთიერთობის შეუძლებლობას, რადგან თითოეული ჩვენგანი მეორეს, სხვას მხოლოდ საკუთარი ფანტაზმის პრიზმაში ხვდება და ის არ იწერება რაპორტად. Alain Vanier, Lacan, Les Belles Lettres, 1998, pg. 88

[8] რეალური არის ის, რაც სიმბოლურს მიღმაა, უსხლტება სიმბოლურ წესრიგს, მისი მოხელთება, ფსიქიზაცია ან ჩაწერა შეუძლებელია.

[9] S. Freud, Au-delà du principe de plaisir, 1920

[10] la fuite du Réel lacanien 

[11] “Le réel est ce qui revient toujours à la même place” Lacan, Jacques. S VII, 23 décembre

[12] Tuché არისტოტელესეული ცნებაა, რომელსაც ლაკანი იყენებს, როგორც შემთხვევითი, ტრავმული შეხვედრა სიმბოლურის მიღმამყოფ რეალურთან. Lacan, Jacques. Les quatre concepts fondamentaux de la psychanalyse. Seuil, 1973. Pg. 54)

[13] ტრავმა საკუთარ თავს კვლავაც ამეორებს, მაგ. სიზმრებში, ქცევებში, სიმპტომებში, თითქოს სუბიექტი ცდილობს მოახდინოსშფოთვის დროული ჩართვა (რაც თავდაპირველად ვერ შეძლო) და შესაბამისად გამოცდილების ასიმილაცია

[14] ტრავმის სრულად ჩამოყალიბება ხშირად ხდება მეორე დროში, როცა უფრო გვიანდელი მოვლენა ააქტიურებს ადრეულ, ვერ-გადამუშავებულ გამოცდილებას. ანუ ტრავმა ყოველთვის დროის ორი მომენტის შედეგია და არა ერთი ინციდენტის.

[15] le réel sans loi

[16]  Lacan Par Paul-Laurent Assoun; Que sais-je ? 2023; Presses Universitaires de France

[17] “Le réel, c’est strictement ce qui n’a pas de sens ; un sens naît du non-sens”Julien, Philippe, Pour lire Jacques Lacan, E.P.E.L, 1990, pg 211

ბიბლიოგრაფია:

Assoun, Paul-Laurent. Lacan. Paris : Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 2023.

Freud, Sigmund. Au-delà du principe de plaisir. 1920.

Julien, Philippe. Pour lire Jacques Lacan. Paris : E.P.E.L, 1990.

Kafka, Franz. Le Procès. Traduit de l’allemand par Alexandre Vialatte. Paris : Gallimard, 1987.

Lacan, Jacques. Le Séminaire, livre XI : Les quatre concepts fondamentaux de la psychanalyse. Texte établi par Jacques-Alain Miller. Paris : Seuil, 1973.

Lacan, Jacques. Le Séminaire, livre VII : L’éthique de la psychanalyse. Texte établi par Jacques-Alain Miller. Paris : Seuil, 1986.

Miller, Jacques-Alain. « La fuite du sens ». Cours, séance du 11 novembre 1995, n° 122.

Soljénitsyne, Aleksandr. L’Archipel du Goulag. Traduit du russe par Jean-Cathala Honegger et Geneviève Johannet. Paris : Éditions du Seuil, 1973–1978, 3 vol.

Toboul, Bernard. « Remarques introductives à la question du trauma ». In Figures de la psychanalyse: Trauma. Toulouse: Eres, 2003.

Vanier, Alain. Lacan. Paris : Les Belles Lettres, 1998.